Phải nguỵ trang thành nhảy múa, Capoeira từ môn võ bị cấm đoán của nô lệ đến biểu tượng văn hoá bóng đá quốc gia Brazil

[Phan Hiền]

Không phải ngẫu nhiên mà bóng đá Brazil luôn được xem là đẹp, ngẫu hứng và khó lường. Đằng sau những bước chạy như nhảy múa ấy là một môn võ từng bị cấm đoán, được ngụy trang để tồn tại qua hàng thế kỷ.

Ít ai biết rằng Capoeira, biểu tượng văn hóa đặc sắc của Brazil, không ra đời trong võ đường hay quân đội, mà bắt nguồn từ chính tầng lớp nô lệ bị áp bức. Đây không chỉ là một hình thức chiến đấu, mà còn là sự kết hợp giữa khiêu vũ, âm nhạc, nhào lộn và tự vệ.

Từ thế kỷ 16, những người nô lệ châu Phi bị đưa tới Brazil đã mang theo các kỹ thuật chiến đấu của mình. Tuy nhiên, do bị cấm luyện võ, họ buộc phải “ngụy trang” các đòn thế thành những điệu nhảy mềm mại để che mắt chủ nô. Từ đó, một phong cách võ thuật độc đáo ra đời, nơi tấn công mà như không tấn công, phòng thủ mà không đứng yên.

Capoeira được cho là bắt nguồn từ “Engolo” hay “Ngolo”, một hình thức chiến đấu mang tính nghi lễ của các bộ tộc ở miền nam Angola. Giống như capoeira, phong cách này sử dụng nhiều tư thế đảo ngược, khi một hoặc cả hai tay chạm đất, đặc biệt hiệu quả khi phải đối mặt với nhiều đối thủ cùng lúc.

Không giống nhiều môn võ dựa vào sức mạnh cơ bắp, Capoeira là nghệ thuật của sự linh hoạt và kiểm soát cơ thể. Những chuyển động mềm mại, các cú xoay người, đá và quét chân tạo nên một hệ thống chiến đấu vừa đẹp mắt vừa hiệu quả.

(Capoeira xuất hiện ở Brazil từ thế kỷ 16, khi những người nô lệ châu Phi bị Bồ Đào Nha đưa tới đây.)​

Capoeira thường được biểu diễn trong một vòng tròn do những người xung quanh tạo thành. Ở trung tâm, hai người “đấu” với nhau bằng các động tác nhịp nhàng giữa tấn công và né tránh. Bao quanh họ là âm thanh của các nhạc cụ truyền thống như berimbau, pandeiro hay atabaque, tạo nên không khí sôi động đặc trưng.

Động tác ginga là nền tảng của capoeira, với kiểu di chuyển lắc lư liên tục giúp người tập luôn giữ nhịp và không đứng yên, đồng thời tạo điều kiện để tung ra các đòn giả. Trong khi đó, các kỹ thuật như tesoura (đánh vào đầu gối) hay rasteira (quét ngã đối phương) cho thấy tính chiến thuật cao của môn võ này.

Thay vì đỡ đòn, người chơi capoeira sử dụng esquiva, tức né tránh để khiến đối phương mất thăng bằng. Đây không chỉ là phòng thủ, mà còn là cách phá vỡ nhịp tấn công. Khi đối thủ lộ sơ hở, những đòn quét như rasteira có thể hạ gục chỉ trong tích tắc.

Người đặt nền móng cho hệ thống capoeira hiện đại là Manuel dos Reis Machado. Ông không chỉ giúp hợp pháp hóa môn võ này mà còn xây dựng nó thành một hệ thống huấn luyện bài bản, nhấn mạnh tính hiệu quả chiến đấu. Với học trò, ông được gọi là “Mestra Bimba” và vẫn được xem là huyền thoại cho đến ngày nay.

Từ một môn võ bị cấm đoán, capoeira dần trở thành biểu tượng quốc gia, và ảnh hưởng của nó không dừng lại ở võ thuật. Nó còn góp phần định hình phong cách của bóng đá Brazil.

Dù không phải cái nôi của bóng đá, Brazil lại là đội tuyển giàu thành tích nhất lịch sử World Cup với 5 lần vô địch. Lối chơi của họ mang bản sắc riêng, giàu tính ngẫu hứng và nghệ thuật. Nhà xã hội học Muniz Sodré từng nói: muốn hiểu bóng đá Brazil, trước hết phải hiểu capoeira.

(Theo thời gian, người Brazil gốc Phi dần mang những yếu tố từ capoeira vào bóng đá để tạo ra bản sắc riêng.)​

Trong quá trình hình thành bản sắc ấy, người Brazil gốc Phi đóng vai trò quan trọng. Họ mang vào bóng đá tinh thần của capoeira: linh hoạt, khéo léo và ứng biến. Trước những năm 1930, các cầu thủ da màu bị gạt ra ngoài lề, không có chỗ đứng trong các giải đấu lớn tại Rio và São Paulo. Họ buộc phải chơi bóng theo cách hạn chế va chạm, bởi nếu làm tổn thương cầu thủ da trắng, hậu quả có thể rất nghiêm trọng.

Chính hoàn cảnh đó khiến họ phát triển “vũ khí” riêng, lấy cảm hứng từ capoeira: sử dụng động tác giả, sự uyển chuyển để vượt qua đối thủ. Khi xã hội Brazil dần thay đổi, đặc biệt dưới thời Getúlio Vargas, bóng đá trở thành công cụ thể hiện bản sắc dân tộc, và những cầu thủ gốc Phi bắt đầu định hình một phong cách mới.

Những cái tên như Domingos da Guia và Leônidas da Silva trở thành biểu tượng. Domingos phòng ngự mềm mại, khéo léo như đang nhảy samba, trong khi Leônidas tấn công đầy sáng tạo và được mệnh danh là “Kim cương đen”.

Nhà xã hội học Gilberto Freyre nhận định rằng bóng đá Brazil mang đặc tính mềm mại, ngẫu hứng và biến hóa, đúng với nguyên lý của capoeira: không đối đầu trực diện, mà dùng sự tinh quái để chiến thắng.

(Hậu vệ Domingos da Guia (bên phải) đã áp dụng nguyên lý của capoeira vào bóng đá, biến phòng ngự thành một nghệ thuật kiểm soát.)
​

Hậu vệ Domingos da Guia đã đưa nguyên lý này vào phòng ngự. Thay vì phá bóng đơn giản, ông giữ bóng, xoay người và thoát pressing bằng những động tác mềm mại, giống như một võ sĩ capoeira đang né đòn, biến phòng ngự thành nghệ thuật kiểm soát.

“Tôi thường thấy các cầu thủ da màu bị đánh tơi tả trên sân, nhiều khi chỉ vì một lỗi nhỏ, thậm chí chẳng vì lý do gì rõ ràng. Tôi nhảy khá tốt, và điều đó giúp ích rất nhiều cho bóng đá của tôi. Những pha rê bóng ngắn của tôi được tạo ra khi bắt chước điệu nhảy miudinho”, hậu vệ Domingos da Guia chia sẻ.

Trong khi đó, Leônidas da Silva nổi bật với phong cách tấn công đầy mê hoặc, chơi bóng bằng sự ngẫu hứng và láu lỉnh như một võ sĩ capoeira. Anh được xem là ngôi sao Brazil đầu tiên “nhảy múa” cùng trái bóng.

Một pha rê bóng kiểu Brazil không đơn giản là vượt qua đối thủ, mà là quá trình “dẫn dắt” đối phương vào bẫy, giống như cách capoeira nhử đòn rồi phản công.

Từ những bước chân lắc lư trong vòng tròn capoeira đến những pha xử lý mê hoặc trên sân cỏ, hành trình ấy không chỉ là câu chuyện của một môn võ, mà còn là cách một nền văn hóa định hình nên bản sắc của cả một nền bóng đá.