Đoạn Video
Ảnh
Không Màng Thế Sự
Thành viên nổi tiếng
Venice ra đời từ một nghịch lý. Giữa vùng đầm lầy mặn nông của biển Adriatic, nơi đất không đủ cứng để đứng vững và nước thì không bao giờ chịu đứng yên, con người lại quyết định dựng nên một thành phố.
Vào khoảng thế kỷ 5 đến thế kỷ 7, khi các bộ tộc phương Bắc tràn xuống bán đảo Ý, cư dân từ đất liền đã chạy trốn ra các đảo nhỏ trong đầm lầy Venetian để tìm sự an toàn. Những nơi trú ẩn tạm bợ bằng gỗ và lau sậy dần biến thành khu định cư cố định, rồi phát triển thành một trung tâm thương mại và hàng hải hùng mạnh bậc nhất châu Âu thời Trung cổ. Từ một nơi lánh nạn bị cô lập bởi nước mặn và bùn lầy, Venice đã vươn lên thành một cường quốc biển, xây dựng bản sắc và sự giàu có của mình trên chính môi trường khắc nghiệt mà người khác chỉ nhìn thấy rủi ro.
Venice không phải là một phép màu nổi trên mặt nước. Đó là một thí nghiệm kỹ thuật kéo dài hơn một thiên niên kỷ, nơi con người buộc thiên nhiên phải thỏa hiệp. Trên nền một đầm lầy bùn nhão gồm 124 hòn đảo nhỏ, người Venice đã dựng nên một thành phố đá, bằng gỗ, nước mặn và sự kiên nhẫn gần như vô hạn.
Ở bên dưới những quảng trường lộng lẫy và các cung điện đá cẩm thạch là một thế giới hoàn toàn khác. Một “khu rừng ngược” bị chôn vùi trong bùn. Hàng triệu thân cây được đóng thẳng đứng xuống lòng đầm lầy, xuyên qua lớp bùn và cát mềm cho đến khi chạm vào lớp đất sét cứng gọi là caranto, nằm sâu khoảng 8 đến 12 mét. Mỗi chiếc cọc dài từ 2 đến 8 mét, được đóng dày đặc đến mức trung bình một mét vuông có thể chứa từ 5 đến 10 cọc. Khi bị ép sát như vậy, đất sét xung quanh bị nén chặt, nước bị đẩy ra ngoài, tạo thành một nền móng rắn chắc đến khó tin. Toàn bộ Venice ngày nay được cho là đang đứng trên khoảng 10 triệu thân cây.
Trên đầu các cọc gỗ, người Venice không xây ngay nhà cửa. Họ đặt các tấm ván gỗ dày nằm ngang để phân tán trọng lượng, rồi phủ lên đó một lớp đá đặc biệt. Đó là đá Istria, một loại đá vôi trắng được khai thác từ vùng nay thuộc Croatia. Trong môi trường nước mặn, loại đá này gần như miễn nhiễm với xói mòn. Nó trở thành lớp áo giáp bảo vệ nền móng, ngăn nước biển ăn mòn các cấu trúc phía trên trong suốt nhiều thế kỷ.
Các tòa nhà Venice vì thế cũng được thiết kế để “sống chung với chuyển động”. Chúng hiếm khi cao quá ba tầng ở giai đoạn đầu để giảm tải trọng. Vữa xây không phải xi măng cứng mà là vữa vôi có tính đàn hồi, cho phép tường và cột co giãn nhẹ khi nền đất dịch chuyển. Các công trình được xây sát nhau đến mức chúng tựa vào nhau, chia sẻ trọng lượng theo chiều ngang. Cả thành phố vận hành như một cơ thể, nơi từng khối đá phụ thuộc vào khối đá bên cạnh.
Điều gây tò mò nhất nằm sâu dưới bùn. Vì sao gỗ không mục nát sau hơn 1.000 năm? Câu trả lời nằm ở môi trường yếm khí. Các cọc gỗ bị ngập hoàn toàn trong nước và bùn, gần như không tiếp xúc với oxy. Nấm và vi khuẩn gây mục rữa cần oxy để tồn tại, và khi thiếu nó, quá trình phân hủy bị chặn đứng. Theo thời gian, nước mặn giàu khoáng chất thấm vào thớ gỗ, muối và cát mịn lấp đầy các khoảng rỗng, khiến gỗ dần cứng lên. Không hẳn là hóa đá hoàn toàn, nhưng đủ để biến gỗ thành vật liệu chịu lực bền bỉ, giống như một dạng bê tông sinh học cổ đại.
Hệ thống kênh đào của Venice cũng không phải là một bản vẽ tổng thể được thực hiện trong một lần. Khi thành phố mở rộng, các rãnh nước tự nhiên được nạo vét sâu hơn để phân chia đất đai và tạo tuyến giao thông. Ngày nay, phần lớn các kênh nhỏ sâu khoảng 1,5 đến 2 mét. Kênh Lớn, trục giao thông chính của thành phố, sâu trung bình khoảng 5 mét. Riêng kênh Giudecca, nơi tàu lớn qua lại, có thể sâu tới 12 đến 17 mét. Mực nước trong kênh liên tục thay đổi theo thủy triều, đôi khi chênh lệch hơn 1 mét, tạo ra hiện tượng acqua alta khiến cả quảng trường bị ngập trong nước biển.
Ngay cả hệ thống thoát nước thải của Venice cũng dựa vào quy luật tự nhiên. Bên dưới các con phố là mạng lưới đường hầm gạch đá gọi là gatoli, dẫn nước mưa và nước thải sinh hoạt thẳng ra kênh. Thủy triều lên xuống hai lần mỗi ngày đóng vai trò như một máy bơm khổng lồ. Khi triều lên, nước biển tràn vào, cuốn theo chất thải ra ngoài. Khi triều xuống, dòng nước được thay mới từ biển Adriatic. Độ mặn cao của nước biển giúp hạn chế vi khuẩn, tạo nên một cơ chế tự làm sạch thô sơ nhưng hiệu quả trong nhiều thế kỷ.
Lý do ban đầu khiến người Venice chọn sống trên mặt nước không phải vì thẩm mỹ hay lãng mạn. Đó là chiến lược sinh tồn. Vùng nước nông và đầm lầy khó tiếp cận đã trở thành lá chắn tự nhiên trước các cuộc xâm lược của người Hun và Lombard thời Trung cổ. Điều bắt đầu như một nơi ẩn náu tạm thời đã dần tiến hóa thành một trong những kỳ tích kỹ thuật bền bỉ nhất của lịch sử loài người.
Venice không nổi. Venice bám chặt. Và cho đến hôm nay, thành phố ấy vẫn đang thách thức thời gian, mực nước biển và chính những giới hạn mà con người từng nghĩ là không thể vượt qua.
Vào khoảng thế kỷ 5 đến thế kỷ 7, khi các bộ tộc phương Bắc tràn xuống bán đảo Ý, cư dân từ đất liền đã chạy trốn ra các đảo nhỏ trong đầm lầy Venetian để tìm sự an toàn. Những nơi trú ẩn tạm bợ bằng gỗ và lau sậy dần biến thành khu định cư cố định, rồi phát triển thành một trung tâm thương mại và hàng hải hùng mạnh bậc nhất châu Âu thời Trung cổ. Từ một nơi lánh nạn bị cô lập bởi nước mặn và bùn lầy, Venice đã vươn lên thành một cường quốc biển, xây dựng bản sắc và sự giàu có của mình trên chính môi trường khắc nghiệt mà người khác chỉ nhìn thấy rủi ro.
Venice không phải là một phép màu nổi trên mặt nước. Đó là một thí nghiệm kỹ thuật kéo dài hơn một thiên niên kỷ, nơi con người buộc thiên nhiên phải thỏa hiệp. Trên nền một đầm lầy bùn nhão gồm 124 hòn đảo nhỏ, người Venice đã dựng nên một thành phố đá, bằng gỗ, nước mặn và sự kiên nhẫn gần như vô hạn.
Ở bên dưới những quảng trường lộng lẫy và các cung điện đá cẩm thạch là một thế giới hoàn toàn khác. Một “khu rừng ngược” bị chôn vùi trong bùn. Hàng triệu thân cây được đóng thẳng đứng xuống lòng đầm lầy, xuyên qua lớp bùn và cát mềm cho đến khi chạm vào lớp đất sét cứng gọi là caranto, nằm sâu khoảng 8 đến 12 mét. Mỗi chiếc cọc dài từ 2 đến 8 mét, được đóng dày đặc đến mức trung bình một mét vuông có thể chứa từ 5 đến 10 cọc. Khi bị ép sát như vậy, đất sét xung quanh bị nén chặt, nước bị đẩy ra ngoài, tạo thành một nền móng rắn chắc đến khó tin. Toàn bộ Venice ngày nay được cho là đang đứng trên khoảng 10 triệu thân cây.
Trên đầu các cọc gỗ, người Venice không xây ngay nhà cửa. Họ đặt các tấm ván gỗ dày nằm ngang để phân tán trọng lượng, rồi phủ lên đó một lớp đá đặc biệt. Đó là đá Istria, một loại đá vôi trắng được khai thác từ vùng nay thuộc Croatia. Trong môi trường nước mặn, loại đá này gần như miễn nhiễm với xói mòn. Nó trở thành lớp áo giáp bảo vệ nền móng, ngăn nước biển ăn mòn các cấu trúc phía trên trong suốt nhiều thế kỷ.
Các tòa nhà Venice vì thế cũng được thiết kế để “sống chung với chuyển động”. Chúng hiếm khi cao quá ba tầng ở giai đoạn đầu để giảm tải trọng. Vữa xây không phải xi măng cứng mà là vữa vôi có tính đàn hồi, cho phép tường và cột co giãn nhẹ khi nền đất dịch chuyển. Các công trình được xây sát nhau đến mức chúng tựa vào nhau, chia sẻ trọng lượng theo chiều ngang. Cả thành phố vận hành như một cơ thể, nơi từng khối đá phụ thuộc vào khối đá bên cạnh.
Điều gây tò mò nhất nằm sâu dưới bùn. Vì sao gỗ không mục nát sau hơn 1.000 năm? Câu trả lời nằm ở môi trường yếm khí. Các cọc gỗ bị ngập hoàn toàn trong nước và bùn, gần như không tiếp xúc với oxy. Nấm và vi khuẩn gây mục rữa cần oxy để tồn tại, và khi thiếu nó, quá trình phân hủy bị chặn đứng. Theo thời gian, nước mặn giàu khoáng chất thấm vào thớ gỗ, muối và cát mịn lấp đầy các khoảng rỗng, khiến gỗ dần cứng lên. Không hẳn là hóa đá hoàn toàn, nhưng đủ để biến gỗ thành vật liệu chịu lực bền bỉ, giống như một dạng bê tông sinh học cổ đại.
Hệ thống kênh đào của Venice cũng không phải là một bản vẽ tổng thể được thực hiện trong một lần. Khi thành phố mở rộng, các rãnh nước tự nhiên được nạo vét sâu hơn để phân chia đất đai và tạo tuyến giao thông. Ngày nay, phần lớn các kênh nhỏ sâu khoảng 1,5 đến 2 mét. Kênh Lớn, trục giao thông chính của thành phố, sâu trung bình khoảng 5 mét. Riêng kênh Giudecca, nơi tàu lớn qua lại, có thể sâu tới 12 đến 17 mét. Mực nước trong kênh liên tục thay đổi theo thủy triều, đôi khi chênh lệch hơn 1 mét, tạo ra hiện tượng acqua alta khiến cả quảng trường bị ngập trong nước biển.
Ngay cả hệ thống thoát nước thải của Venice cũng dựa vào quy luật tự nhiên. Bên dưới các con phố là mạng lưới đường hầm gạch đá gọi là gatoli, dẫn nước mưa và nước thải sinh hoạt thẳng ra kênh. Thủy triều lên xuống hai lần mỗi ngày đóng vai trò như một máy bơm khổng lồ. Khi triều lên, nước biển tràn vào, cuốn theo chất thải ra ngoài. Khi triều xuống, dòng nước được thay mới từ biển Adriatic. Độ mặn cao của nước biển giúp hạn chế vi khuẩn, tạo nên một cơ chế tự làm sạch thô sơ nhưng hiệu quả trong nhiều thế kỷ.
Lý do ban đầu khiến người Venice chọn sống trên mặt nước không phải vì thẩm mỹ hay lãng mạn. Đó là chiến lược sinh tồn. Vùng nước nông và đầm lầy khó tiếp cận đã trở thành lá chắn tự nhiên trước các cuộc xâm lược của người Hun và Lombard thời Trung cổ. Điều bắt đầu như một nơi ẩn náu tạm thời đã dần tiến hóa thành một trong những kỳ tích kỹ thuật bền bỉ nhất của lịch sử loài người.
Venice không nổi. Venice bám chặt. Và cho đến hôm nay, thành phố ấy vẫn đang thách thức thời gian, mực nước biển và chính những giới hạn mà con người từng nghĩ là không thể vượt qua.
