Đoạn Video
Ảnh
Cao Tùng
Thành viên nổi tiếng
Một tấm bản đồ thế giới quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh đang đứng trước sự thay đổi lớn. Ngày 4/9, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua nghị quyết khuyến khích các quốc gia, trường học, tổ chức quốc tế và nền tảng truyền thông sử dụng những loại bản đồ phản ánh chính xác hơn diện tích tương đối của các châu lục, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào phép chiếu Mercator đã tồn tại gần 500 năm. Nghị quyết nhận được 164 phiếu thuận, 6 phiếu trắng và chỉ một phiếu chống từ Mỹ.
Điều khiến bản đồ Mercator gây tranh cãi nằm ở một vấn đề rất dễ nhận thấy khi đặt bản đồ cạnh quả địa cầu: kích thước các quốc gia và châu lục trên bản đồ không đúng với tỷ lệ thực tế. Greenland chẳng hạn thường trông gần tương đương châu Phi trên bản đồ Mercator, trong khi diện tích châu Phi khoảng 30,4 triệu km², lớn gấp khoảng 14 lần Greenland. Các khu vực càng gần hai cực càng bị phóng đại, trong khi những vùng nằm gần xích đạo như châu Phi lại trở nên tương đối nhỏ hơn.
Đây không phải là lỗi tính toán của người làm bản đồ mà xuất phát từ một bài toán hình học không thể giải quyết hoàn hảo: Trái đất gần hình cầu, còn bản đồ là một mặt phẳng. Khi trải bề mặt cong của Trái đất lên một tờ giấy phẳng, người làm bản đồ buộc phải chấp nhận làm biến dạng một số đặc tính như diện tích, hình dạng, khoảng cách hoặc phương hướng; không có một phép chiếu bản đồ phẳng nào có thể giữ chính xác tất cả các yếu tố cùng lúc.
Phép chiếu Mercator được nhà bản đồ học Flemish Gerardus Mercator giới thiệu năm 1569 và thực ra được thiết kế rất tốt cho mục đích hàng hải. Một ưu điểm quan trọng của nó là các hướng đi theo góc phương vị không đổi được thể hiện bằng đường thẳng, giúp thủy thủ dễ xác định và vạch hải trình trên bản đồ. Chính đặc tính hữu ích này khiến Mercator tồn tại hàng thế kỷ và sau đó trở nên phổ biến trong sách giáo khoa, bản đồ treo tường và nhiều hệ thống bản đồ số.
Vấn đề xuất hiện khi một loại bản đồ vốn phù hợp với hàng hải lại được sử dụng để giúp con người hình dung quốc gia hay châu lục nào lớn hơn. Với Mercator, Canada, Greenland, Nga và Bắc Âu được phóng đại mạnh do nằm ở vĩ độ cao, trong khi châu Phi, Nam Mỹ và nhiều khu vực gần xích đạo trông nhỏ hơn so với tỷ lệ thực. Đây là lý do các nước châu Phi cho rằng bản đồ quen thuộc này đã ảnh hưởng tới cách nhiều thế hệ nhìn nhận quy mô của lục địa.
Nghị quyết vừa được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua do Togo thúc đẩy thay mặt Nhóm các quốc gia châu Phi, với sự ủng hộ của Liên minh châu Phi và nhiều nước khác. Ngoại trưởng Togo Robert Dussey cho rằng bản đồ không đơn thuần là công cụ địa lý bởi chúng còn tác động đến giáo dục, trí tưởng tượng và cách xã hội nhìn nhận vị trí của các khu vực trên thế giới. Togo dự kiến đưa bản đồ mới vào tài liệu địa lý trong trường học và tiếp tục vận động các chính phủ, tổ chức quốc tế cũng như doanh nghiệp công nghệ áp dụng rộng rãi hơn.
Một trong những lựa chọn được thúc đẩy là Equal Earth, phép chiếu bản đồ được ba nhà bản đồ học Bojan Šavrič, Tom Patterson và Bernhard Jenny phát triển năm 2018. Khác với Mercator, Equal Earth thuộc nhóm phép chiếu bảo toàn diện tích, nghĩa là nếu châu Phi thực tế lớn gấp khoảng 14 lần Greenland thì tỷ lệ diện tích giữa hai khu vực trên bản đồ cũng được duy trì tương ứng. Đổi lại, hình dạng của một số khu vực sẽ bị biến đổi nhất định, bởi bản đồ phẳng không thể đồng thời giữ nguyên cả diện tích và hình dạng của một Trái đất cong.
Nếu chuyển từ Mercator sang Equal Earth, người xem sẽ có cảm giác thế giới thay đổi khá rõ: châu Phi và Nam Mỹ trở nên lớn hơn, trong khi Greenland, Bắc Mỹ, châu Âu và Nga nhỏ lại. Thực chất các châu lục không thay đổi kích thước, mà Equal Earth chỉ loại bỏ phần lớn sự phóng đại diện tích mà chúng ta đã quen nhìn thấy trên bản đồ Mercator.
Điều đáng chú ý là nghị quyết của Liên Hợp Quốc không yêu cầu xóa bỏ Mercator. Văn bản thừa nhận mỗi phép chiếu phù hợp với một mục đích khác nhau và không đặt vấn đề loại bỏ Mercator khỏi hàng hải hoặc hàng không. Thay đổi chủ yếu được hướng tới sách giáo khoa, bản đồ dùng trong truyền thông, các bảng hiển thị công cộng và những ứng dụng cần so sánh diện tích giữa các quốc gia hoặc châu lục. Nghị quyết cũng không có tính ràng buộc pháp lý, vì vậy các chính phủ hay doanh nghiệp công nghệ không bắt buộc phải thay đổi hệ thống bản đồ của mình.
Mỹ là quốc gia duy nhất bỏ phiếu chống. Đại diện Washington cho rằng nghị quyết không cần thiết, mang tính ý thức hệ và khiến Đại hội đồng Liên Hợp Quốc xa rời những nhiệm vụ quan trọng hơn liên quan đến hòa bình, an ninh và thịnh vượng. Quan điểm của Mỹ về cơ bản không phủ nhận việc Mercator làm biến dạng diện tích, mà phản đối việc biến vấn đề lựa chọn phép chiếu bản đồ thành một nghị quyết chính trị của Liên Hợp Quốc.
Cuộc tranh luận vì thế không phải chuyện vẽ lại biên giới hay thay đổi chủ quyền của bất kỳ quốc gia nào. Nó đơn giản bắt đầu từ một câu hỏi đã tồn tại lâu trong ngành bản đồ học: khi dùng một tấm bản đồ để giúp hàng tỷ người hình dung thế giới, chúng ta nên chấp nhận loại biến dạng nào? Mercator ưu tiên phương hướng và từng đặc biệt hữu ích cho hàng hải, còn Equal Earth ưu tiên thể hiện đúng tỷ lệ diện tích. Với nghị quyết vừa được thông qua, phần lớn thành viên Liên Hợp Quốc cho rằng đối với giáo dục và nhận thức địa lý toàn cầu, diện tích thực của các châu lục nên được thể hiện chính xác hơn.
Điều khiến bản đồ Mercator gây tranh cãi nằm ở một vấn đề rất dễ nhận thấy khi đặt bản đồ cạnh quả địa cầu: kích thước các quốc gia và châu lục trên bản đồ không đúng với tỷ lệ thực tế. Greenland chẳng hạn thường trông gần tương đương châu Phi trên bản đồ Mercator, trong khi diện tích châu Phi khoảng 30,4 triệu km², lớn gấp khoảng 14 lần Greenland. Các khu vực càng gần hai cực càng bị phóng đại, trong khi những vùng nằm gần xích đạo như châu Phi lại trở nên tương đối nhỏ hơn.
Đây không phải là lỗi tính toán của người làm bản đồ mà xuất phát từ một bài toán hình học không thể giải quyết hoàn hảo: Trái đất gần hình cầu, còn bản đồ là một mặt phẳng. Khi trải bề mặt cong của Trái đất lên một tờ giấy phẳng, người làm bản đồ buộc phải chấp nhận làm biến dạng một số đặc tính như diện tích, hình dạng, khoảng cách hoặc phương hướng; không có một phép chiếu bản đồ phẳng nào có thể giữ chính xác tất cả các yếu tố cùng lúc.
Phép chiếu Mercator được nhà bản đồ học Flemish Gerardus Mercator giới thiệu năm 1569 và thực ra được thiết kế rất tốt cho mục đích hàng hải. Một ưu điểm quan trọng của nó là các hướng đi theo góc phương vị không đổi được thể hiện bằng đường thẳng, giúp thủy thủ dễ xác định và vạch hải trình trên bản đồ. Chính đặc tính hữu ích này khiến Mercator tồn tại hàng thế kỷ và sau đó trở nên phổ biến trong sách giáo khoa, bản đồ treo tường và nhiều hệ thống bản đồ số.
Vấn đề xuất hiện khi một loại bản đồ vốn phù hợp với hàng hải lại được sử dụng để giúp con người hình dung quốc gia hay châu lục nào lớn hơn. Với Mercator, Canada, Greenland, Nga và Bắc Âu được phóng đại mạnh do nằm ở vĩ độ cao, trong khi châu Phi, Nam Mỹ và nhiều khu vực gần xích đạo trông nhỏ hơn so với tỷ lệ thực. Đây là lý do các nước châu Phi cho rằng bản đồ quen thuộc này đã ảnh hưởng tới cách nhiều thế hệ nhìn nhận quy mô của lục địa.
Nghị quyết vừa được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua do Togo thúc đẩy thay mặt Nhóm các quốc gia châu Phi, với sự ủng hộ của Liên minh châu Phi và nhiều nước khác. Ngoại trưởng Togo Robert Dussey cho rằng bản đồ không đơn thuần là công cụ địa lý bởi chúng còn tác động đến giáo dục, trí tưởng tượng và cách xã hội nhìn nhận vị trí của các khu vực trên thế giới. Togo dự kiến đưa bản đồ mới vào tài liệu địa lý trong trường học và tiếp tục vận động các chính phủ, tổ chức quốc tế cũng như doanh nghiệp công nghệ áp dụng rộng rãi hơn.
Một trong những lựa chọn được thúc đẩy là Equal Earth, phép chiếu bản đồ được ba nhà bản đồ học Bojan Šavrič, Tom Patterson và Bernhard Jenny phát triển năm 2018. Khác với Mercator, Equal Earth thuộc nhóm phép chiếu bảo toàn diện tích, nghĩa là nếu châu Phi thực tế lớn gấp khoảng 14 lần Greenland thì tỷ lệ diện tích giữa hai khu vực trên bản đồ cũng được duy trì tương ứng. Đổi lại, hình dạng của một số khu vực sẽ bị biến đổi nhất định, bởi bản đồ phẳng không thể đồng thời giữ nguyên cả diện tích và hình dạng của một Trái đất cong.
Nếu chuyển từ Mercator sang Equal Earth, người xem sẽ có cảm giác thế giới thay đổi khá rõ: châu Phi và Nam Mỹ trở nên lớn hơn, trong khi Greenland, Bắc Mỹ, châu Âu và Nga nhỏ lại. Thực chất các châu lục không thay đổi kích thước, mà Equal Earth chỉ loại bỏ phần lớn sự phóng đại diện tích mà chúng ta đã quen nhìn thấy trên bản đồ Mercator.
Điều đáng chú ý là nghị quyết của Liên Hợp Quốc không yêu cầu xóa bỏ Mercator. Văn bản thừa nhận mỗi phép chiếu phù hợp với một mục đích khác nhau và không đặt vấn đề loại bỏ Mercator khỏi hàng hải hoặc hàng không. Thay đổi chủ yếu được hướng tới sách giáo khoa, bản đồ dùng trong truyền thông, các bảng hiển thị công cộng và những ứng dụng cần so sánh diện tích giữa các quốc gia hoặc châu lục. Nghị quyết cũng không có tính ràng buộc pháp lý, vì vậy các chính phủ hay doanh nghiệp công nghệ không bắt buộc phải thay đổi hệ thống bản đồ của mình.
Mỹ là quốc gia duy nhất bỏ phiếu chống. Đại diện Washington cho rằng nghị quyết không cần thiết, mang tính ý thức hệ và khiến Đại hội đồng Liên Hợp Quốc xa rời những nhiệm vụ quan trọng hơn liên quan đến hòa bình, an ninh và thịnh vượng. Quan điểm của Mỹ về cơ bản không phủ nhận việc Mercator làm biến dạng diện tích, mà phản đối việc biến vấn đề lựa chọn phép chiếu bản đồ thành một nghị quyết chính trị của Liên Hợp Quốc.
Cuộc tranh luận vì thế không phải chuyện vẽ lại biên giới hay thay đổi chủ quyền của bất kỳ quốc gia nào. Nó đơn giản bắt đầu từ một câu hỏi đã tồn tại lâu trong ngành bản đồ học: khi dùng một tấm bản đồ để giúp hàng tỷ người hình dung thế giới, chúng ta nên chấp nhận loại biến dạng nào? Mercator ưu tiên phương hướng và từng đặc biệt hữu ích cho hàng hải, còn Equal Earth ưu tiên thể hiện đúng tỷ lệ diện tích. Với nghị quyết vừa được thông qua, phần lớn thành viên Liên Hợp Quốc cho rằng đối với giáo dục và nhận thức địa lý toàn cầu, diện tích thực của các châu lục nên được thể hiện chính xác hơn.
