Đoạn Video
Ảnh
Wandering Earth
Thành viên nổi tiếng
Khi nhắc đến những chất độc nguy hiểm, nhiều người thường nghĩ tới xyanua, thạch tín hay nọc rắn. Nhưng xét trên quy mô ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng, chì mới là một trong những chất độc đáng lo ngại nhất mà con người từng sử dụng rộng rãi. Nó không khiến nạn nhân gục xuống ngay lập tức, nhưng có thể âm thầm tích tụ trong cơ thể nhiều năm, gây tổn thương não, hệ thần kinh, tim mạch, thận và nhiều cơ quan khác.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), không có mức phơi nhiễm chì nào được biết là hoàn toàn không gây tác hại. Sau khi xâm nhập cơ thể, chì phân bố tới não, gan, thận và đặc biệt tích tụ trong xương, răng. Chì lưu giữ trong xương còn có thể được giải phóng trở lại vào máu trong thai kỳ và trở thành nguồn phơi nhiễm đối với thai nhi. Trẻ em là nhóm đặc biệt nguy hiểm vì hệ thần kinh đang phát triển rất nhạy cảm với chì. Ngay cả mức phơi nhiễm thấp cũng liên quan tới giảm khả năng nhận thức, giảm IQ, khó khăn trong học tập và những thay đổi về hành vi. WHO cho biết ngay nồng độ chì trong máu khoảng 3,5 µg/dL cũng đã có thể liên quan tới suy giảm trí thông minh ở trẻ.
Người cổ đại đã tiếp xúc với chì từ rất sớm
Con người sử dụng chì từ hàng nghìn năm trước. Một bài viết trên trang Sohu của Trung Quốc từng phản ánh việc sử dụng đồ đồng chứa chì tại Trung Quốc cổ đại có thể khiến nhiều vua chúa bị ngộ độc, thậm chí dùng chì để giải thích sự thay đổi tính cách, bệnh tật và những biến động chính trị của một số triều đại. Tuy nhiên những suy luận này hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học và không nên coi là sự thật lịch sử.
Thực tế việc các xã hội cổ đại tiếp xúc đáng kể với chì là có thật. Trường hợp được nghiên cứu nhiều nhất là Đế chế La Mã. Người La Mã sử dụng chì trong khai khoáng, luyện kim, đường ống nước, đồ dùng, mỹ phẩm và nhiều sản phẩm khác. Đặc biệt, một số sản phẩm từ chì acetate có vị ngọt từng được sử dụng trong quá trình chế biến thực phẩm và rượu.
Một nghiên cứu đăng trên Proceedings of the National Academy of Sciences năm 2025 đã sử dụng dữ liệu lõi băng Bắc Cực kết hợp mô hình khí quyển để đánh giá ô nhiễm chì thời La Mã. Kết quả cho thấy hoạt động khai thác và luyện kim đã làm tăng mức chì trong không khí trên phạm vi rộng ở châu Âu. Các nhà nghiên cứu ước tính mức phơi nhiễm này có thể làm nồng độ chì trong máu trẻ em tăng khoảng 2,4 µg/dL, tương ứng với mức suy giảm IQ trung bình khoảng 2,5 đến 3 điểm. Đây là bằng chứng đáng chú ý cho thấy ô nhiễm chì đã ảnh hưởng đến con người từ hơn 2.000 năm trước. Tuy nhiên, không có đủ cơ sở để kết luận ngộ độc chì khiến các hoàng đế La Mã trở nên điên loạn hoặc là nguyên nhân quan trọng khiến Đế chế La Mã sụp đổ. Những giả thuyết như vậy vẫn gây tranh luận và không nên trình bày như kết luận khoa học.
Từ chất độc của người cổ đại đến ô nhiễm toàn cầu
Nếu chì thời cổ đại chủ yếu ảnh hưởng thông qua khai khoáng, luyện kim, đồ dùng và một số sản phẩm sinh hoạt, thì đến thế kỷ XX, con người đã đưa chì vào môi trường ở quy mô lớn chưa từng có thông qua xăng pha chì.
Năm 1921, các nhà nghiên cứu của General Motors phát hiện tetraethyl chì có thể làm giảm hiện tượng kích nổ trong động cơ. Chất này sau đó được đưa vào xăng và nhanh chóng phổ biến trên toàn cầu. Đến những năm 1970, phần lớn xăng được sản xuất trên thế giới có chứa chì. Hậu quả là trong nhiều thập kỷ, khí thải ô tô phát tán chì vào không khí, đất và bụi, khiến hàng triệu người bị phơi nhiễm. Chì đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ sống tại những khu vực có mật độ giao thông cao.
Cuộc chiến loại bỏ xăng pha chì kéo dài hàng chục năm. Đến tháng 7/2021, Algeria, quốc gia cuối cùng còn bán loại nhiên liệu này, đã ngừng cung cấp xăng pha chì. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) tuyên bố việc sử dụng xăng pha chì cho phương tiện giao thông đã chính thức chấm dứt trên phạm vi toàn cầu. UNEP ước tính việc loại bỏ loại nhiên liệu này giúp tránh hơn 1,2 triệu ca tử vong sớm mỗi năm và mang lại lợi ích kinh tế khoảng 2.450 tỷ USD mỗi năm.
Nhưng chì vẫn chưa biến mất
Việc loại bỏ xăng pha chì không có nghĩa mối nguy đã kết thúc. Con người hiện vẫn có thể tiếp xúc với chì từ hoạt động khai khoáng, luyện kim, tái chế ắc quy, sơn chứa chì, bụi và đất ô nhiễm, nước, thực phẩm, mỹ phẩm, đồ gốm tráng men không đạt tiêu chuẩn và một số sản phẩm tiêu dùng.
Quy mô ảnh hưởng vẫn rất lớn. Theo WHO cập nhật tháng 6/2026, hơn 3,5 triệu ca tử vong trên toàn thế giới trong năm 2023 được quy cho phơi nhiễm chì, chủ yếu thông qua các tác động đối với hệ tim mạch. WHO cũng nhấn mạnh rằng những tác hại này về cơ bản có thể phòng tránh được. Một ước tính được WHO dẫn lại trước đây cho thấy khoảng 800 triệu trẻ em trên thế giới, tương đương khoảng 1/3 trẻ em toàn cầu, có nồng độ chì trong máu từ 5 µg/dL trở lên.
Vì vậy điều đáng sợ nhất về chì không phải nó “độc hơn nọc rắn”, bởi hai loại độc chất có cơ chế hoàn toàn khác nhau và không thể so sánh đơn giản như vậy. Điều đáng sợ nằm ở chỗ chì có thể hiện diện âm thầm trong môi trường, đi vào cơ thể mà không gây triệu chứng rõ ràng ngay lập tức và để lại hậu quả kéo dài, đặc biệt đối với não bộ đang phát triển của trẻ em.
Từ hoạt động luyện kim của người La Mã hơn 2.000 năm trước, tới xăng pha chì của thế kỷ XX và những nguồn ô nhiễm còn tồn tại ngày nay, câu chuyện về chì cho thấy một chất độc không cần gây chết người ngay lập tức vẫn có thể trở thành một trong những vấn đề sức khỏe môi trường lớn nhất mà nhân loại từng phải đối mặt.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), không có mức phơi nhiễm chì nào được biết là hoàn toàn không gây tác hại. Sau khi xâm nhập cơ thể, chì phân bố tới não, gan, thận và đặc biệt tích tụ trong xương, răng. Chì lưu giữ trong xương còn có thể được giải phóng trở lại vào máu trong thai kỳ và trở thành nguồn phơi nhiễm đối với thai nhi. Trẻ em là nhóm đặc biệt nguy hiểm vì hệ thần kinh đang phát triển rất nhạy cảm với chì. Ngay cả mức phơi nhiễm thấp cũng liên quan tới giảm khả năng nhận thức, giảm IQ, khó khăn trong học tập và những thay đổi về hành vi. WHO cho biết ngay nồng độ chì trong máu khoảng 3,5 µg/dL cũng đã có thể liên quan tới suy giảm trí thông minh ở trẻ.
Người cổ đại đã tiếp xúc với chì từ rất sớm
Con người sử dụng chì từ hàng nghìn năm trước. Một bài viết trên trang Sohu của Trung Quốc từng phản ánh việc sử dụng đồ đồng chứa chì tại Trung Quốc cổ đại có thể khiến nhiều vua chúa bị ngộ độc, thậm chí dùng chì để giải thích sự thay đổi tính cách, bệnh tật và những biến động chính trị của một số triều đại. Tuy nhiên những suy luận này hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học và không nên coi là sự thật lịch sử.
Thực tế việc các xã hội cổ đại tiếp xúc đáng kể với chì là có thật. Trường hợp được nghiên cứu nhiều nhất là Đế chế La Mã. Người La Mã sử dụng chì trong khai khoáng, luyện kim, đường ống nước, đồ dùng, mỹ phẩm và nhiều sản phẩm khác. Đặc biệt, một số sản phẩm từ chì acetate có vị ngọt từng được sử dụng trong quá trình chế biến thực phẩm và rượu.
Một nghiên cứu đăng trên Proceedings of the National Academy of Sciences năm 2025 đã sử dụng dữ liệu lõi băng Bắc Cực kết hợp mô hình khí quyển để đánh giá ô nhiễm chì thời La Mã. Kết quả cho thấy hoạt động khai thác và luyện kim đã làm tăng mức chì trong không khí trên phạm vi rộng ở châu Âu. Các nhà nghiên cứu ước tính mức phơi nhiễm này có thể làm nồng độ chì trong máu trẻ em tăng khoảng 2,4 µg/dL, tương ứng với mức suy giảm IQ trung bình khoảng 2,5 đến 3 điểm. Đây là bằng chứng đáng chú ý cho thấy ô nhiễm chì đã ảnh hưởng đến con người từ hơn 2.000 năm trước. Tuy nhiên, không có đủ cơ sở để kết luận ngộ độc chì khiến các hoàng đế La Mã trở nên điên loạn hoặc là nguyên nhân quan trọng khiến Đế chế La Mã sụp đổ. Những giả thuyết như vậy vẫn gây tranh luận và không nên trình bày như kết luận khoa học.
Từ chất độc của người cổ đại đến ô nhiễm toàn cầu
Nếu chì thời cổ đại chủ yếu ảnh hưởng thông qua khai khoáng, luyện kim, đồ dùng và một số sản phẩm sinh hoạt, thì đến thế kỷ XX, con người đã đưa chì vào môi trường ở quy mô lớn chưa từng có thông qua xăng pha chì.
Năm 1921, các nhà nghiên cứu của General Motors phát hiện tetraethyl chì có thể làm giảm hiện tượng kích nổ trong động cơ. Chất này sau đó được đưa vào xăng và nhanh chóng phổ biến trên toàn cầu. Đến những năm 1970, phần lớn xăng được sản xuất trên thế giới có chứa chì. Hậu quả là trong nhiều thập kỷ, khí thải ô tô phát tán chì vào không khí, đất và bụi, khiến hàng triệu người bị phơi nhiễm. Chì đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ sống tại những khu vực có mật độ giao thông cao.
Cuộc chiến loại bỏ xăng pha chì kéo dài hàng chục năm. Đến tháng 7/2021, Algeria, quốc gia cuối cùng còn bán loại nhiên liệu này, đã ngừng cung cấp xăng pha chì. Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) tuyên bố việc sử dụng xăng pha chì cho phương tiện giao thông đã chính thức chấm dứt trên phạm vi toàn cầu. UNEP ước tính việc loại bỏ loại nhiên liệu này giúp tránh hơn 1,2 triệu ca tử vong sớm mỗi năm và mang lại lợi ích kinh tế khoảng 2.450 tỷ USD mỗi năm.
Nhưng chì vẫn chưa biến mất
Việc loại bỏ xăng pha chì không có nghĩa mối nguy đã kết thúc. Con người hiện vẫn có thể tiếp xúc với chì từ hoạt động khai khoáng, luyện kim, tái chế ắc quy, sơn chứa chì, bụi và đất ô nhiễm, nước, thực phẩm, mỹ phẩm, đồ gốm tráng men không đạt tiêu chuẩn và một số sản phẩm tiêu dùng.
Quy mô ảnh hưởng vẫn rất lớn. Theo WHO cập nhật tháng 6/2026, hơn 3,5 triệu ca tử vong trên toàn thế giới trong năm 2023 được quy cho phơi nhiễm chì, chủ yếu thông qua các tác động đối với hệ tim mạch. WHO cũng nhấn mạnh rằng những tác hại này về cơ bản có thể phòng tránh được. Một ước tính được WHO dẫn lại trước đây cho thấy khoảng 800 triệu trẻ em trên thế giới, tương đương khoảng 1/3 trẻ em toàn cầu, có nồng độ chì trong máu từ 5 µg/dL trở lên.
Vì vậy điều đáng sợ nhất về chì không phải nó “độc hơn nọc rắn”, bởi hai loại độc chất có cơ chế hoàn toàn khác nhau và không thể so sánh đơn giản như vậy. Điều đáng sợ nằm ở chỗ chì có thể hiện diện âm thầm trong môi trường, đi vào cơ thể mà không gây triệu chứng rõ ràng ngay lập tức và để lại hậu quả kéo dài, đặc biệt đối với não bộ đang phát triển của trẻ em.
Từ hoạt động luyện kim của người La Mã hơn 2.000 năm trước, tới xăng pha chì của thế kỷ XX và những nguồn ô nhiễm còn tồn tại ngày nay, câu chuyện về chì cho thấy một chất độc không cần gây chết người ngay lập tức vẫn có thể trở thành một trong những vấn đề sức khỏe môi trường lớn nhất mà nhân loại từng phải đối mặt.
