Đoạn Video
Ảnh
Vu Thuy Tien
Thành viên nổi tiếng
Nhiều phụ huynh thường cảm thấy lịch tiêm chủng của trẻ khá rối rắm. Có loại vắc-xin chỉ cần tiêm một lần, nhưng cũng có loại phải tiêm nhiều mũi hoặc nhắc lại hằng năm. Sự khác biệt này không phải ngẫu nhiên, mà xuất phát từ đặc điểm của từng loại vắc-xin, từng bệnh và cả cách cơ thể con người tạo ra miễn dịch.
Về bản chất, vắc-xin giúp cơ thể “tập dượt” trước với mầm bệnh. Khi được tiêm, các kháng nguyên trong vắc-xin kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể và tế bào bảo vệ, từ đó sẵn sàng chống lại tác nhân gây bệnh thật nếu sau này cơ thể tiếp xúc. Tuy nhiên, cách cơ thể ghi nhớ “bài học” này không giống nhau trong mọi trường hợp.
Trước hết là yếu tố loại vắc-xin. Những vắc-xin sống giảm độc lực, như vắc-xin sởi, thường tạo ra miễn dịch mạnh và kéo dài, nên chỉ cần một đến hai liều. Ngược lại, vắc-xin bất hoạt như viêm gan A hay viêm não Nhật Bản thường cần nhiều liều hơn để đạt hiệu quả tương đương. Ví dụ, cùng là phòng viêm não Nhật Bản, dạng vắc-xin sống có thể chỉ cần hai mũi, trong khi dạng bất hoạt có thể cần tới bốn mũi.
Yếu tố thứ hai nằm ở chính tác nhân gây bệnh. Một số virus có khả năng biến đổi liên tục, khiến miễn dịch cũ trở nên kém hiệu quả. Điển hình là virus cúm, mỗi năm lại xuất hiện các chủng mới, vì vậy cần tiêm vắc-xin cúm hằng năm theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới để duy trì khả năng bảo vệ.
Thứ ba là độ bền của miễn dịch. Có những vắc-xin tạo ra khả năng bảo vệ rất lâu dài, thậm chí gần như suốt đời, như sởi, quai bị hay thủy đậu. Nhưng cũng có loại miễn dịch suy giảm theo thời gian, như ho gà. Nghiên cứu cho thấy kháng thể chống ho gà giảm nhanh theo tuổi, khiến nhiều người lớn gần như không còn miễn dịch dù đã tiêm từ nhỏ. Vì vậy, một số vắc-xin cần tiêm nhắc lại để duy trì hiệu quả.
Điều quan trọng là lịch tiêm chủng không phải lúc nào cũng cố định. Khi có thêm dữ liệu khoa học, các khuyến nghị có thể được điều chỉnh. Vắc-xin HPV là một ví dụ rõ ràng: trước đây cần ba liều, nhưng hiện nay nhiều hướng dẫn cho phép giảm xuống còn hai, thậm chí một liều ở một số nhóm tuổi mà vẫn đảm bảo hiệu quả. Tương tự, vắc-xin Hib lại có lịch tiêm khác nhau tùy theo độ tuổi bắt đầu, vì nguy cơ mắc bệnh và mức kháng thể thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của trẻ.
Ngoài lịch tiêm thông thường, vẫn có những trường hợp đặc biệt cần tiêm lại. Những người suy giảm miễn dịch, chẳng hạn bệnh nhân ung thư hoặc người ghép tế bào gốc, có thể mất đi khả năng bảo vệ đã có và cần được tiêm chủng lại theo hướng dẫn chuyên môn. Một số loại vắc-xin như cúm, COVID-19 hay phế cầu có thể được tiêm lại sớm trong những trường hợp này.
Ở góc độ rộng hơn, tiêm chủng không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn liên quan đến sức khỏe cộng đồng. Dù hệ thống tiêm chủng ngày càng hoàn thiện, vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là ở người lớn hoặc các nhóm đặc biệt như phụ nữ mang thai hay người có bệnh nền. Nhận thức và khả năng tiếp cận vắc-xin vẫn là những yếu tố cần cải thiện.
Sau cùng, dù lịch tiêm có thể khác nhau, nguyên tắc chung vẫn không thay đổi: tiêm đúng loại, đúng thời điểm và theo hướng dẫn chuyên môn. Đó là cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng trước các bệnh truyền nhiễm.
Về bản chất, vắc-xin giúp cơ thể “tập dượt” trước với mầm bệnh. Khi được tiêm, các kháng nguyên trong vắc-xin kích thích hệ miễn dịch tạo ra kháng thể và tế bào bảo vệ, từ đó sẵn sàng chống lại tác nhân gây bệnh thật nếu sau này cơ thể tiếp xúc. Tuy nhiên, cách cơ thể ghi nhớ “bài học” này không giống nhau trong mọi trường hợp.
Trước hết là yếu tố loại vắc-xin. Những vắc-xin sống giảm độc lực, như vắc-xin sởi, thường tạo ra miễn dịch mạnh và kéo dài, nên chỉ cần một đến hai liều. Ngược lại, vắc-xin bất hoạt như viêm gan A hay viêm não Nhật Bản thường cần nhiều liều hơn để đạt hiệu quả tương đương. Ví dụ, cùng là phòng viêm não Nhật Bản, dạng vắc-xin sống có thể chỉ cần hai mũi, trong khi dạng bất hoạt có thể cần tới bốn mũi.
Yếu tố thứ hai nằm ở chính tác nhân gây bệnh. Một số virus có khả năng biến đổi liên tục, khiến miễn dịch cũ trở nên kém hiệu quả. Điển hình là virus cúm, mỗi năm lại xuất hiện các chủng mới, vì vậy cần tiêm vắc-xin cúm hằng năm theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới để duy trì khả năng bảo vệ.
Thứ ba là độ bền của miễn dịch. Có những vắc-xin tạo ra khả năng bảo vệ rất lâu dài, thậm chí gần như suốt đời, như sởi, quai bị hay thủy đậu. Nhưng cũng có loại miễn dịch suy giảm theo thời gian, như ho gà. Nghiên cứu cho thấy kháng thể chống ho gà giảm nhanh theo tuổi, khiến nhiều người lớn gần như không còn miễn dịch dù đã tiêm từ nhỏ. Vì vậy, một số vắc-xin cần tiêm nhắc lại để duy trì hiệu quả.
Điều quan trọng là lịch tiêm chủng không phải lúc nào cũng cố định. Khi có thêm dữ liệu khoa học, các khuyến nghị có thể được điều chỉnh. Vắc-xin HPV là một ví dụ rõ ràng: trước đây cần ba liều, nhưng hiện nay nhiều hướng dẫn cho phép giảm xuống còn hai, thậm chí một liều ở một số nhóm tuổi mà vẫn đảm bảo hiệu quả. Tương tự, vắc-xin Hib lại có lịch tiêm khác nhau tùy theo độ tuổi bắt đầu, vì nguy cơ mắc bệnh và mức kháng thể thay đổi theo từng giai đoạn phát triển của trẻ.
Ngoài lịch tiêm thông thường, vẫn có những trường hợp đặc biệt cần tiêm lại. Những người suy giảm miễn dịch, chẳng hạn bệnh nhân ung thư hoặc người ghép tế bào gốc, có thể mất đi khả năng bảo vệ đã có và cần được tiêm chủng lại theo hướng dẫn chuyên môn. Một số loại vắc-xin như cúm, COVID-19 hay phế cầu có thể được tiêm lại sớm trong những trường hợp này.
Ở góc độ rộng hơn, tiêm chủng không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn liên quan đến sức khỏe cộng đồng. Dù hệ thống tiêm chủng ngày càng hoàn thiện, vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là ở người lớn hoặc các nhóm đặc biệt như phụ nữ mang thai hay người có bệnh nền. Nhận thức và khả năng tiếp cận vắc-xin vẫn là những yếu tố cần cải thiện.
Sau cùng, dù lịch tiêm có thể khác nhau, nguyên tắc chung vẫn không thay đổi: tiêm đúng loại, đúng thời điểm và theo hướng dẫn chuyên môn. Đó là cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất để bảo vệ bản thân và cộng đồng trước các bệnh truyền nhiễm.
