“Xương quai xanh”, tại sao một bộ phận cơ thể lại mang cái tên nghe có vẻ rất... thơ như vậy?

[Phan Hiền]

Nghe thì quen, nhìn thì rõ, nhưng “xương quai xanh” lại là một trong những cách gọi khiến nhiều người ta phải dừng lại tự hỏi nguồn gốc của nó: vì sao lại là “quai”, và vì sao lại là “xanh”?

​

Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên), “quai” là bộ phận có dạng cong, gắn vào vật để xách hoặc mang, như quai xô, quai túi. Khi đối chiếu với cơ thể người, phần xương này có hình cong, vắt ngang phía trước vai, nối liền giữa ức và xương vai, tạo thành một đường đỡ nhẹ nhàng. Chính hình dáng ấy khiến người xưa liên tưởng đến một “chiếc quai”, từ đó hình thành nên cách gọi “xương quai”.

Vậy tại sao lại là “xanh"? Nếu “quai” còn có thể lý giải bằng hình dạng, thì chữ “xanh” lại mở ra một khoảng trống thú vị. Cho đến nay, chưa có một tài liệu chính thức nào giải thích một cách đầy đủ và chính xác về nguồn gốc của từ "xanh" trong cụm từ này. Tuy nhiên, có một số giả thuyết xuất hiện nhằm giải nghĩa cho nguồn gốc của từ này. Từ “xanh" có thể là biến âm của “sanh" (“sinh”) ám chỉ xương này là nơi bắt đầu sự sống, nuôi dưỡng các bộ phận khác của cơ thể. Hoặc có lẽ “xanh" chỉ màu sắc nhưng mang nghĩa khi con người vận động mạnh khiến các cơ bắp xung quanh xương quai xanh căng ra và có màu hơi hồng hoặc đỏ, khi nhìn từ xa có thể tạo cảm giác hơi xanh.

Dẫu mỗi giả thuyết đều có lý riêng, nhưng đến nay, “xanh” trong “xương quai xanh” vẫn là một ẩn số chưa có lời giải trọn vẹn, chưa có câu trả lời chính xác và thống nhất. Và có lẽ chính điều đó lại khiến cách gọi này trở nên thi vị hơn, như một dấu vết của trí tưởng tượng dân gian còn lưu lại trong ngôn ngữ.

Nhìn ra thì, việc đặt tên cho các bộ phận cơ thể không chỉ dựa vào khoa học, mà còn gắn với cách quan sát, liên tưởng và cảm nhận của con người qua nhiều thế hệ. Vì vậy mà “xương quai xanh” không chỉ là một thuật ngữ giải phẫu, mà còn là một minh chứng cho sự tinh tế và giàu hình ảnh liên tưởng của tiếng Việt khi gọi tên chính cơ thể mình.