Đoạn Video
Ảnh
Ánh Bình Minh
Thành viên nổi tiếng
Mỹ triển khai đặc nhiệm Delta giải cứu con tin ở Iran tháng 4/1980, song thất bại và hứng thiệt hại nặng, dẫn đến hàng loạt cải tổ sâu rộng.
Trong cuộc phỏng vấn ngày 7/1, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiết lộ rằng ông từng lo ngại chiến dịch bắt người đồng cấp Venezuela Nicolas Maduro sẽ không thành công, lặp lại "thảm họa Jimmy Carter" khiến cựu tổng thống Mỹ thất bại trong nỗ lực tái tranh cử.
Ông Trump đề cập tới chiến dịch Eagle Claw (Móng vuốt Đại bàng) năm 1980, khi Washington thất bại trong nỗ lực giải cứu các con tin tại Iran.
Đầu năm 1979, chính quyền Iran thân Mỹ do vua Mohammad Reza Pahlavi đứng đầu bị lật đổ, dẫn đến sự thành lập của nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran do đại giáo chủ Ruhollah Khomeini lãnh đạo. Ngày 4/11/1979, sinh viên Iran tràn vào đại sứ quán Mỹ tại thủ đô Tehran và bắt 66 công dân Mỹ làm con tin. 13 người sau đó được trả tự do.
Tổng thống Mỹ khi đó là Jimmy Carter đang trải qua nhiệm kỳ đầy thách thức, lại phải đối mặt thêm một cuộc khủng hoảng quy mô lớn vào thời điểm chỉ còn một năm nữa là diễn ra bầu cử. Ông gọi vụ bắt con tin này là động thái "tống tiền", trong khi dư luận Iran coi đó là hành động nhằm chống lại Mỹ và ảnh hưởng của nước này.
Kế hoạch giải cứu con tin được Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) và Lầu Năm Góc xây dựng. Tổng thống Carter phê duyệt kế hoạch, dù ngoại trưởng Mỹ Cyrus Vance tin rằng chiến dịch sẽ thất bại và từ chức để bày tỏ phản đối.
Theo kế hoạch, ba vận tải cơ MC-130 chở theo 132 binh sĩ, gồm lính biệt kích lục quân và đặc nhiệm Delta, cùng ba máy bay EC-130 chở vật tư và nhiên liệu, sẽ cất cánh từ đảo Masirah ở Oman đến điểm tập kết mang mật danh "Desert One", nằm ở khu vực bằng phẳng cách thủ đô Tehran khoảng 320 km về phía nam.
Các máy bay sẽ hội quân với 8 trực thăng RH-53D triển khai từ tàu sân bay USS Nimitz tại Biển Arab. Sau khi tiếp dầu và đón đội xung kích, trực thăng sẽ chở họ tới khu vực miền núi cách Tehran hơn 100 km để ẩn náu. Trong đêm tiếp theo, lực lượng này dự kiến được đặc vụ nằm vùng đón và chở đến đại sứ quán.
Sau khi tràn vào bên trong và giải cứu con tin thành công, tất cả sẽ tập trung tại khuôn viên đại sứ quán hoặc sân bóng gần đó để chờ trực thăng. Họ sẽ được chở đến thành phố Manzariyeh cách Tehran khoảng 55 km về phía nam, rồi lên vận tải cơ C-141 để rời khỏi Iran.
Vài tuần trước khi nhiệm vụ bắt đầu, các điều phối viên mặt đất thuộc không quân Mỹ đã bí mật xâm nhập Iran để kiểm tra và chuẩn bị bãi đáp tại Desert One. Toàn bộ chiến dịch dự kiến diễn ra trong đêm.
"Nhiệm vụ này đòi hỏi thực hiện rất nhiều việc mà chúng tôi chưa từng làm. Chúng tôi thật sự đã phải vừa nghĩ vừa làm", đại tá về hưu Bob Brenci, phi công máy bay MC-130, nhớ lại. Ông tiết lộ vào thời điểm đó, bay bằng kính nhìn đêm là điều hầu như chưa từng được thực hiện.
Sau nhiều tháng chuẩn bị, chiến dịch bắt đầu vào ngày 24/4/1980, khi phi đội trực thăng RH-53D và máy bay MC-130 xuất phát tới Desert One.
Kế hoạch gặp vấn đề gần như ngay lập tức. Một xe buýt dân sự Iran bất ngờ xuất hiện tại bãi đáp, khiến đặc nhiệm Delta phải khống chế phương tiện này. Một xe bồn dân sự tiếp cận khu vực và không dừng lại, buộc một quân nhân khai hỏa súng chống tăng. Chiếc xe bốc cháy và tỏa khói lên cao, có thể quan sát từ cách hàng km.
Dù đối diện nguy cơ bại lộ, lực lượng Mỹ vẫn quyết định tiếp tục nhiệm vụ. Tuy nhiên, hàng loạt sự cố liên tiếp xảy ra. Trong 8 trực thăng triển khai, chỉ có 6 chiếc đến được khu vực tập kết do gặp trục trặc kỹ thuật và bão cát.
Khi đậu trên mặt đất, một trực thăng gặp vấn đề nghiêm trọng ở hệ thống thủy lực, nên chỉ còn 5 chiếc đủ khả năng hoạt động. Do nhiệm vụ yêu cầu phải có tối thiểu 6 trực thăng, chỉ huy thực địa đã quyết định hủy chiến dịch, thả các hành khách đang bị giữ và rút lui.
Đây cũng là lúc thảm họa xảy ra. Trong lúc đang di chuyển vào vị trí, cánh quạt chính của một trực thăng RH-53D va trúng cánh đuôi đứng của chiếc EC-130 phía trước. Trực thăng tiếp tục lao vào thân vận tải cơ, khiến cả hai máy bay phát nổ dữ dội.
Sự việc khiến tổng cộng 8 người thiệt mạng, gồm 5 trong 14 quân nhân trên chiếc EC-130 và 3 trong 5 lính thủy quân lục chiến ở trực thăng RH-53D. Các chỉ huy Mỹ ra lệnh cho toàn bộ lực lượng lên máy bay EC-130, bỏ hết trực thăng ở lại để khởi hành tới đảo Masirah.
Truyền hình Iran sau đó phát sóng hình ảnh trực thăng Mỹ bị phá hủy và bỏ lại ở Desert One. Các con tin Mỹ cũng được tách ra, giam giữ ở những địa điểm khác nhau nhằm ngăn Mỹ mở chiến dịch giải cứu lần hai. Thi thể 8 quân nhân Mỹ thiệt mạng được hồi hương ngày 6/5/1980.
Trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ, tổng thống Carter tiếp tục nỗ lực đàm phán để thuyết phục Iran trả tự do cho con tin. Tuy nhiên, họ chỉ được thả vào ngày 20/1/1981, thời điểm tân tổng thống Ronald Reagan nhậm chức, kết thúc 444 ngày bị giam tại Iran.
Kyle Gunn, biên tập viên của chuyên trang quân sự Task & Purpose, đánh giá chiến dịch Móng vuốt Đại bàng là thất bại toàn diện đối với quân đội Mỹ, khi vừa không giải cứu được con tin hay hạ được binh sĩ đối phương, vừa hứng tổn thất nặng về nhân lực và khí tài.
"Thảm họa này đã phơi bày những khiếm khuyết nghiêm trọng của quân đội Mỹ về năng lực xây dựng kế hoạch, hiệp đồng và triển khai những chiến dịch đặc biệt phức tạp với sự tham gia của nhiều lực lượng khác nhau", Gunn nhận định.
Dù vậy, giới chuyên gia đánh giá chiến dịch đã làm thay đổi lịch sử quân sự Mỹ. Lầu Năm Góc lắng nghe những khuyến nghị cải cách sâu rộng được đưa ra trong báo cáo điều tra về thất bại, dẫn đến sự thành lập của Bộ tư lệnh Tác chiến Đặc biệt (SOCOM) và Bộ tư lệnh Tác chiến Đặc biệt Liên quân (JSOC).
JSOC quản lý các đơn vị đặc nhiệm tinh nhuệ như Delta và SEAL Team 6. Hai đơn vị này đã thực hiện một số chiến dịch nhạy cảm nhất của Mỹ, như ám sát thủ lĩnh al-Qaeda Osama bin Laden tại Pakistan năm 2011 và thủ lĩnh Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng Abu Bakr al-Baghdadi ở Syria năm 2019.
Delta cũng là lực lượng dẫn đầu chiến dịch bắt vợ chồng Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro rạng sáng 3/1, dưới sự yểm trợ của Trung đoàn Biệt kích số 75 và Trung đoàn Tác chiến Đường không Đặc biệt số 160.
Các trực thăng đã chở đặc nhiệm bay vào thủ đô Caracas của Venezuela dưới hỏa lực yểm trợ của máy bay chiến đấu, bắt vợ chồng ông Maduro rồi rút lui an toàn. Một trực thăng bị trúng đạn nhưng vẫn tiếp tục bay, không có quân nhân Mỹ thiệt mạng và chỉ có 7 người bị thương.
Trong cuộc phỏng vấn ngày 7/1, Tổng thống Mỹ Donald Trump tiết lộ rằng ông từng lo ngại chiến dịch bắt người đồng cấp Venezuela Nicolas Maduro sẽ không thành công, lặp lại "thảm họa Jimmy Carter" khiến cựu tổng thống Mỹ thất bại trong nỗ lực tái tranh cử.
Ông Trump đề cập tới chiến dịch Eagle Claw (Móng vuốt Đại bàng) năm 1980, khi Washington thất bại trong nỗ lực giải cứu các con tin tại Iran.
Đầu năm 1979, chính quyền Iran thân Mỹ do vua Mohammad Reza Pahlavi đứng đầu bị lật đổ, dẫn đến sự thành lập của nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran do đại giáo chủ Ruhollah Khomeini lãnh đạo. Ngày 4/11/1979, sinh viên Iran tràn vào đại sứ quán Mỹ tại thủ đô Tehran và bắt 66 công dân Mỹ làm con tin. 13 người sau đó được trả tự do.
Sinh viên Iran trèo cổng vào đại sứ quán Mỹ tại Tehran ngày 4/11/1979. Ảnh: Wikimedia
Tổng thống Mỹ khi đó là Jimmy Carter đang trải qua nhiệm kỳ đầy thách thức, lại phải đối mặt thêm một cuộc khủng hoảng quy mô lớn vào thời điểm chỉ còn một năm nữa là diễn ra bầu cử. Ông gọi vụ bắt con tin này là động thái "tống tiền", trong khi dư luận Iran coi đó là hành động nhằm chống lại Mỹ và ảnh hưởng của nước này.
Kế hoạch giải cứu con tin được Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) và Lầu Năm Góc xây dựng. Tổng thống Carter phê duyệt kế hoạch, dù ngoại trưởng Mỹ Cyrus Vance tin rằng chiến dịch sẽ thất bại và từ chức để bày tỏ phản đối.
Theo kế hoạch, ba vận tải cơ MC-130 chở theo 132 binh sĩ, gồm lính biệt kích lục quân và đặc nhiệm Delta, cùng ba máy bay EC-130 chở vật tư và nhiên liệu, sẽ cất cánh từ đảo Masirah ở Oman đến điểm tập kết mang mật danh "Desert One", nằm ở khu vực bằng phẳng cách thủ đô Tehran khoảng 320 km về phía nam.
Các máy bay sẽ hội quân với 8 trực thăng RH-53D triển khai từ tàu sân bay USS Nimitz tại Biển Arab. Sau khi tiếp dầu và đón đội xung kích, trực thăng sẽ chở họ tới khu vực miền núi cách Tehran hơn 100 km để ẩn náu. Trong đêm tiếp theo, lực lượng này dự kiến được đặc vụ nằm vùng đón và chở đến đại sứ quán.
Sau khi tràn vào bên trong và giải cứu con tin thành công, tất cả sẽ tập trung tại khuôn viên đại sứ quán hoặc sân bóng gần đó để chờ trực thăng. Họ sẽ được chở đến thành phố Manzariyeh cách Tehran khoảng 55 km về phía nam, rồi lên vận tải cơ C-141 để rời khỏi Iran.
Vài tuần trước khi nhiệm vụ bắt đầu, các điều phối viên mặt đất thuộc không quân Mỹ đã bí mật xâm nhập Iran để kiểm tra và chuẩn bị bãi đáp tại Desert One. Toàn bộ chiến dịch dự kiến diễn ra trong đêm.
Trực thăng RH-53D trên tàu sân bay Nimitz ở Biển Arab ngày 24/4/1980. Ảnh: BQP Mỹ
"Nhiệm vụ này đòi hỏi thực hiện rất nhiều việc mà chúng tôi chưa từng làm. Chúng tôi thật sự đã phải vừa nghĩ vừa làm", đại tá về hưu Bob Brenci, phi công máy bay MC-130, nhớ lại. Ông tiết lộ vào thời điểm đó, bay bằng kính nhìn đêm là điều hầu như chưa từng được thực hiện.
Sau nhiều tháng chuẩn bị, chiến dịch bắt đầu vào ngày 24/4/1980, khi phi đội trực thăng RH-53D và máy bay MC-130 xuất phát tới Desert One.
Kế hoạch gặp vấn đề gần như ngay lập tức. Một xe buýt dân sự Iran bất ngờ xuất hiện tại bãi đáp, khiến đặc nhiệm Delta phải khống chế phương tiện này. Một xe bồn dân sự tiếp cận khu vực và không dừng lại, buộc một quân nhân khai hỏa súng chống tăng. Chiếc xe bốc cháy và tỏa khói lên cao, có thể quan sát từ cách hàng km.
Dù đối diện nguy cơ bại lộ, lực lượng Mỹ vẫn quyết định tiếp tục nhiệm vụ. Tuy nhiên, hàng loạt sự cố liên tiếp xảy ra. Trong 8 trực thăng triển khai, chỉ có 6 chiếc đến được khu vực tập kết do gặp trục trặc kỹ thuật và bão cát.
Khi đậu trên mặt đất, một trực thăng gặp vấn đề nghiêm trọng ở hệ thống thủy lực, nên chỉ còn 5 chiếc đủ khả năng hoạt động. Do nhiệm vụ yêu cầu phải có tối thiểu 6 trực thăng, chỉ huy thực địa đã quyết định hủy chiến dịch, thả các hành khách đang bị giữ và rút lui.
Đây cũng là lúc thảm họa xảy ra. Trong lúc đang di chuyển vào vị trí, cánh quạt chính của một trực thăng RH-53D va trúng cánh đuôi đứng của chiếc EC-130 phía trước. Trực thăng tiếp tục lao vào thân vận tải cơ, khiến cả hai máy bay phát nổ dữ dội.
Sự việc khiến tổng cộng 8 người thiệt mạng, gồm 5 trong 14 quân nhân trên chiếc EC-130 và 3 trong 5 lính thủy quân lục chiến ở trực thăng RH-53D. Các chỉ huy Mỹ ra lệnh cho toàn bộ lực lượng lên máy bay EC-130, bỏ hết trực thăng ở lại để khởi hành tới đảo Masirah.
Truyền hình Iran sau đó phát sóng hình ảnh trực thăng Mỹ bị phá hủy và bỏ lại ở Desert One. Các con tin Mỹ cũng được tách ra, giam giữ ở những địa điểm khác nhau nhằm ngăn Mỹ mở chiến dịch giải cứu lần hai. Thi thể 8 quân nhân Mỹ thiệt mạng được hồi hương ngày 6/5/1980.
Xác trực thăng RH-53D Mỹ bị phá hủy tại Iran ngày 24/4/1980. Ảnh: BQP Mỹ
Trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ, tổng thống Carter tiếp tục nỗ lực đàm phán để thuyết phục Iran trả tự do cho con tin. Tuy nhiên, họ chỉ được thả vào ngày 20/1/1981, thời điểm tân tổng thống Ronald Reagan nhậm chức, kết thúc 444 ngày bị giam tại Iran.
Kyle Gunn, biên tập viên của chuyên trang quân sự Task & Purpose, đánh giá chiến dịch Móng vuốt Đại bàng là thất bại toàn diện đối với quân đội Mỹ, khi vừa không giải cứu được con tin hay hạ được binh sĩ đối phương, vừa hứng tổn thất nặng về nhân lực và khí tài.
"Thảm họa này đã phơi bày những khiếm khuyết nghiêm trọng của quân đội Mỹ về năng lực xây dựng kế hoạch, hiệp đồng và triển khai những chiến dịch đặc biệt phức tạp với sự tham gia của nhiều lực lượng khác nhau", Gunn nhận định.
Dù vậy, giới chuyên gia đánh giá chiến dịch đã làm thay đổi lịch sử quân sự Mỹ. Lầu Năm Góc lắng nghe những khuyến nghị cải cách sâu rộng được đưa ra trong báo cáo điều tra về thất bại, dẫn đến sự thành lập của Bộ tư lệnh Tác chiến Đặc biệt (SOCOM) và Bộ tư lệnh Tác chiến Đặc biệt Liên quân (JSOC).
JSOC quản lý các đơn vị đặc nhiệm tinh nhuệ như Delta và SEAL Team 6. Hai đơn vị này đã thực hiện một số chiến dịch nhạy cảm nhất của Mỹ, như ám sát thủ lĩnh al-Qaeda Osama bin Laden tại Pakistan năm 2011 và thủ lĩnh Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng Abu Bakr al-Baghdadi ở Syria năm 2019.
Delta cũng là lực lượng dẫn đầu chiến dịch bắt vợ chồng Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro rạng sáng 3/1, dưới sự yểm trợ của Trung đoàn Biệt kích số 75 và Trung đoàn Tác chiến Đường không Đặc biệt số 160.
Các trực thăng đã chở đặc nhiệm bay vào thủ đô Caracas của Venezuela dưới hỏa lực yểm trợ của máy bay chiến đấu, bắt vợ chồng ông Maduro rồi rút lui an toàn. Một trực thăng bị trúng đạn nhưng vẫn tiếp tục bay, không có quân nhân Mỹ thiệt mạng và chỉ có 7 người bị thương.
