Giám đốc PNJ-LAB bị bắt: Trách nhiệm của PNJ sẽ được xác định ra sao nếu sai phạm chỉ do cá nhân thực hiện?

[Mimosa]

Vụ án triệt phá đường dây buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương do Công an tỉnh Thanh Hóa điều tra đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận khi một trong những bị can là ông Đặng Ngọc Thảo, Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (PNJ-LAB) - doanh nghiệp do Công ty Cổ phần Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ) sở hữu 100% vốn. Bên cạnh diễn biến của vụ án, nhiều ý kiến cũng đặt ra câu hỏi về trách nhiệm pháp lý của PNJ, cơ chế kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp và nghĩa vụ bồi thường nếu hành vi vi phạm được xác định hoàn toàn do cá nhân thực hiện.

Theo thông tin từ cơ quan điều tra được nhiều cơ quan báo chí trong nước đăng tải, đường dây buôn lậu đã đưa hơn 28.000 viên kim cương từ Hong Kong (Trung Quốc) vào Việt Nam thông qua khoảng 141 chuyến vận chuyển trong thời gian từ năm 2024, với tổng doanh thu ước tính khoảng 280 tỷ đồng. Cơ quan điều tra cáo buộc ông Đặng Ngọc Thảo đã câu kết với các đối tượng liên quan để mua những viên kim cương nhập lậu có thông số không trùng khớp với giấy kiểm định GIA, sau đó mài bỏ mã số GIA được khắc trên viên đá, khắc mã số mới theo hệ thống của PNJ-LAB, cấp giấy chứng nhận kiểm định mới và đưa ra thị trường tiêu thụ nhằm thu lợi bất chính. Nếu các cáo buộc này được chứng minh, hành vi trên đã góp phần hợp thức hóa nguồn gốc của lượng lớn kim cương nhập lậu.

Ngay sau khi vụ việc được công bố, PNJ và PNJ-LAB đã phát đi thông báo khẳng định đây là vụ việc liên quan đến trách nhiệm pháp lý của cá nhân ông Đặng Ngọc Thảo. Doanh nghiệp cho biết đã báo cáo sự việc tới công ty mẹ, đồng thời khẳng định vẫn phối hợp đầy đủ với cơ quan điều tra và các hoạt động kinh doanh, giám định của P-Lab vẫn diễn ra bình thường. PNJ cũng nhấn mạnh mọi giấy chứng nhận kiểm định hợp lệ đều có thể truy xuất nguồn gốc và doanh nghiệp sẽ đảm bảo quyền lợi của khách hàng theo quy định.

Dưới góc độ pháp lý, nhiều luật sư cho rằng hiện vẫn còn quá sớm để kết luận PNJ có phải chịu trách nhiệm hay không. Theo Luật Doanh nghiệp năm 2020, PNJ-LAB là công ty con do PNJ sở hữu toàn bộ vốn nhưng vẫn là một pháp nhân độc lập. Vì vậy, việc công ty mẹ có phải chịu trách nhiệm hay không sẽ phụ thuộc vào kết quả điều tra, đặc biệt là việc cơ quan chức năng có chứng minh được ban lãnh đạo PNJ biết, chỉ đạo, tiếp tay hoặc bao che cho hành vi vi phạm hay không. Nếu lãnh đạo doanh nghiệp không biết, không tham gia và đã xây dựng đầy đủ quy trình quản lý, kiểm soát theo quy định nhưng cá nhân lợi dụng chức vụ để thực hiện hành vi phạm tội thì về nguyên tắc, trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra đối với người trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm. Ngược lại, nếu phát hiện có hành vi cố ý làm ngơ, chỉ đạo hoặc giúp sức thì những người liên quan có thể bị xem xét trách nhiệm với vai trò đồng phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.

Dù chưa thể khẳng định trách nhiệm pháp lý của doanh nghiệp, vụ việc vẫn đặt ra nhiều dấu hỏi về hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội bộ tại PNJ-LAB. Theo nhận định của các chuyên gia pháp lý, việc một giám đốc có thể thực hiện việc thay đổi mã số GIA, cấp hàng nghìn giấy chứng nhận kiểm định mới và đưa ra thị trường trong thời gian dài cho thấy quy trình giám sát chéo, hậu kiểm định kỳ cũng như cơ chế kiểm soát đối với hoạt động giám định tài sản có giá trị cao có thể đã tồn tại những lỗ hổng nhất định. Tuy nhiên, đây mới chỉ là góc nhìn đánh giá ban đầu và mức độ thiếu sót của doanh nghiệp vẫn cần được cơ quan điều tra làm rõ.

Trong trường hợp kết quả điều tra xác định toàn bộ hành vi vi phạm là do cá nhân ông Đặng Ngọc Thảo thực hiện, không có sự tham gia hay chủ trương từ phía doanh nghiệp, thì PNJ cũng được xem là bên bị thiệt hại. Khi đó, ngoài việc phải đối diện với trách nhiệm hình sự về các tội danh mà cơ quan điều tra xác định, ông Thảo còn có thể phải bồi thường toàn bộ thiệt hại dân sự phát sinh cho doanh nghiệp theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Nếu chỉ là sai phạm cá nhân, ông Thảo phải bồi thường những gì?

Theo các chuyên gia pháp lý, nếu điều tra xác định toàn bộ hành vi là do cá nhân Đặng Ngọc Thảo thực hiện thì ngoài trách nhiệm hình sự, người này còn có thể phải bồi thường toàn bộ thiệt hại dân sự phát sinh cho doanh nghiệp.

Các khoản thiệt hại có thể bao gồm:

• chi phí thu hồi sản phẩm;

• kiểm định lại kim cương;

• xử lý khiếu nại khách hàng;

• chi phí khắc phục hệ thống kiểm định;

• các khoản doanh nghiệp phải bồi thường cho khách hàng;

• thiệt hại tài sản phát sinh trực tiếp từ hành vi vi phạm;

• thiệt hại về uy tín, thương hiệu nếu doanh nghiệp chứng minh được mối quan hệ nhân quả theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, PNJ cũng có quyền yêu cầu bồi thường với tư cách là bên bị thiệt hại nếu có đủ căn cứ pháp lý.

Vụ án không chỉ là một vụ buôn lậu kim cương quy mô lớn mà còn được xem là phép thử đối với cơ chế quản trị và kiểm soát nội bộ trong lĩnh vực giám định đá quý. Đến thời điểm hiện nay, cơ quan điều tra mới khởi tố ông Đặng Ngọc Thảo với tư cách cá nhân và chưa có kết luận xác định PNJ hoặc PNJ-LAB với tư cách pháp nhân có hành vi phạm tội. Vì vậy, trách nhiệm cuối cùng của doanh nghiệp và các cá nhân liên quan vẫn sẽ phụ thuộc vào kết quả điều tra và phán quyết của các cơ quan tiến hành tố tụng trong thời gian tới.