Rửa tiền qua ví điện tử diễn ra như thế nào? Vì sao tội phạm công nghệ cao ngày càng lợi dụng nền tảng thanh toán?

[Ánh Bình Minh]

Trong cáo trạng vụ án đường dây lừa đảo gần 1.600 tỷ đồng do Phó Đức Nam (Mr Pips) cầm đầu, cơ quan tố tụng xác định dòng tiền từ các nhà đầu tư được luân chuyển qua nhiều tài khoản ngân hàng và ví điện tử trước khi tiếp tục phân tán đến các tài khoản khác. Diễn biến này khiến nhiều người đặt câu hỏi: Ví điện tử có thể bị lợi dụng để rửa tiền như thế nào?

Các chuyên gia tài chính cho rằng, điều quan trọng cần hiểu là ví điện tử không phải là công cụ rửa tiền, nhưng nếu bị lợi dụng hoặc không được kiểm soát chặt chẽ, chúng có thể trở thành một mắt xích trong quá trình che giấu nguồn gốc dòng tiền phạm tội.

Rửa tiền là gì?

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, rửa tiền là hành vi che giấu hoặc hợp thức hóa nguồn gốc bất hợp pháp của tiền hoặc tài sản do phạm tội mà có, nhằm khiến số tiền này trông giống như được tạo ra từ các hoạt động hợp pháp.

Thông thường, tiền có thể bắt nguồn từ các hành vi như: lừa đảo chiếm đoạt tài sản, đánh bạc, buôn lậu, tham nhũng, mua bán ma túy, tội phạm công nghệ cao... Nếu số tiền này được sử dụng, chuyển đổi hoặc luân chuyển qua nhiều giao dịch để làm mất dấu vết, hành vi đó có thể cấu thành tội rửa tiền nếu đáp ứng các dấu hiệu theo quy định của pháp luật.

Vì sao ví điện tử trở thành mục tiêu của tội phạm?

Những năm gần đây, ví điện tử trở thành phương thức thanh toán phổ biến nhờ sự thuận tiện, giao dịch nhanh và khả năng kết nối với nhiều dịch vụ khác nhau.

Chính những ưu điểm này cũng khiến các đối tượng phạm tội tìm cách lợi dụng. Thay vì nhận tiền trực tiếp vào một tài khoản ngân hàng duy nhất, dòng tiền có thể được chuyển qua nhiều lớp trung gian nhằm gây khó khăn cho việc truy vết.

Một giao dịch có thể chỉ diễn ra trong vài giây nhưng đã đi qua nhiều tài khoản, nhiều ví điện tử và nhiều ngân hàng khác nhau. Nếu không được giám sát tốt, việc xác định điểm bắt đầu và điểm kết thúc của dòng tiền sẽ trở nên phức tạp hơn.

Các thủ đoạn thường gặp

Trong nhiều vụ án về lừa đảo tài chính và tội phạm công nghệ cao, cơ quan điều tra ghi nhận một số phương thức phổ biến.

Mở hoặc sử dụng nhiều tài khoản khác nhau: Đối tượng có thể sử dụng nhiều tài khoản ngân hàng, nhiều ví điện tử hoặc thuê, mua tài khoản của người khác để nhận và chuyển tiền. Mục đích là chia nhỏ dòng tiền, tránh tập trung vào một tài khoản duy nhất.

Chia nhỏ giao dịch: Thay vì chuyển một khoản tiền rất lớn, số tiền được chia thành hàng chục hoặc hàng trăm giao dịch nhỏ. Việc này khiến các giao dịch nhìn bề ngoài giống hoạt động thanh toán thông thường.

Chuyển tiền qua nhiều lớp trung gian

Tiền có thể được luân chuyển liên tục giữa tài khoản ngân hàng, ví điện tử, tài khoản doanh nghiệp, tài khoản cá nhân, các nền tảng thanh toán khác.

Mỗi lần chuyển tiếp đều làm cho việc truy tìm nguồn gốc trở nên khó khăn hơn.

Trộn lẫn với các giao dịch hợp pháp: Một số đối tượng lợi dụng doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh thật để "trộn" dòng tiền phạm tội với doanh thu hợp pháp.

Điều này khiến việc phân biệt đâu là tiền hợp pháp, đâu là tiền có nguồn gốc bất hợp pháp trở nên phức tạp hơn.

Ví điện tử có phải là công cụ rửa tiền?

Câu trả lời là không.

Ví điện tử là một phương tiện thanh toán hợp pháp, được cấp phép và chịu sự quản lý của cơ quan nhà nước.

Giống như tài khoản ngân hàng, bản thân ví điện tử không phải là nguyên nhân dẫn đến hành vi phạm tội.

Điều đáng lo ngại là khi một số đối tượng lợi dụng hệ thống thanh toán để che giấu dòng tiền bất hợp pháp.

Nói cách khác, cũng như ô tô có thể bị sử dụng để chở hàng hóa hợp pháp hoặc phục vụ hành vi phạm tội, vấn đề nằm ở người sử dụng chứ không phải bản thân phương tiện.

Các đơn vị trung gian thanh toán có trách nhiệm gì?

Theo quy định về phòng, chống rửa tiền, các tổ chức cung cấp dịch vụ tài chính và trung gian thanh toán có trách nhiệm:

• xác minh danh tính khách hàng (KYC);
• theo dõi các giao dịch có dấu hiệu bất thường;
• lưu trữ dữ liệu giao dịch;
• báo cáo các giao dịch đáng ngờ cho cơ quan có thẩm quyền;
• xây dựng quy trình quản trị rủi ro về phòng, chống rửa tiền.

Trong trường hợp phát hiện khách hàng có dấu hiệu sử dụng dịch vụ để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, đơn vị cung cấp dịch vụ phải áp dụng các biện pháp theo quy định, thay vì tiếp tục tạo điều kiện cho dòng tiền được lưu thông.

Người dùng cần làm gì để tránh vô tình tiếp tay cho tội phạm?

Không ít trường hợp người dân bị lôi kéo tham gia vào các giao dịch mà không nhận thức được rủi ro pháp lý.

Để bảo vệ bản thân, người dùng nên lưu ý:

• Không cho thuê hoặc bán tài khoản ngân hàng, ví điện tử dưới bất kỳ hình thức nào.
• Không nhận hoặc chuyển tiền hộ cho người lạ chỉ vì được trả hoa hồng.
• Không mở tài khoản theo yêu cầu của người khác rồi giao lại quyền sử dụng.
• Kiểm tra kỹ đối tác trước khi thực hiện các giao dịch có giá trị lớn.
• Báo ngay cho đơn vị cung cấp dịch vụ hoặc cơ quan chức năng nếu phát hiện giao dịch bất thường.

Bài học từ vụ án Mr Pips

Vụ án Mr Pips cho thấy các đường dây lừa đảo hiện nay không chỉ xây dựng website giả, tuyển hàng trăm nhân viên tư vấn hay tổ chức các chiến dịch quảng bá trên mạng xã hội, mà còn thiết lập cả một hệ thống tiếp nhận và luân chuyển dòng tiền với nhiều lớp trung gian.

Điều này cho thấy cuộc chiến chống tội phạm tài chính không chỉ dừng ở việc xử lý những người trực tiếp lừa đảo, mà còn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan điều tra, ngân hàng, các đơn vị trung gian thanh toán và doanh nghiệp công nghệ tài chính trong việc nhận diện, giám sát và ngăn chặn các giao dịch có dấu hiệu bất thường.

Đối với người dân, bài học quan trọng là không chỉ cảnh giác với những lời mời gọi đầu tư lợi nhuận cao, mà còn tuyệt đối không cho mượn, cho thuê hoặc chuyển nhượng tài khoản ngân hàng và ví điện tử. Chỉ một hành động tưởng chừng đơn giản cũng có thể khiến tài khoản của mình trở thành mắt xích trong chuỗi giao dịch của các đường dây tội phạm và kéo theo những hệ lụy pháp lý khó lường.