Đoạn Video
Ảnh
Lê Nhã Linh
Thành viên nổi tiếng
Việc Nguyễn Thành Long, thường được biết đến với biệt danh Tiến Bịp, bị tuyên phạt 8 năm tù về tội "Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy" khiến cái tên này một lần nữa xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội. Sau nhiều năm nổi lên với các buổi livestream thu hút hàng chục nghìn người xem, Tiến Bịp giờ được nhắc đến trong một bối cảnh hoàn toàn khác.
Nhưng câu chuyện không chỉ dừng ở một bản án. Nó cũng khiến nhiều người nhớ lại giai đoạn "giang hồ mạng" từng trở thành một hiện tượng trên Internet Việt Nam.
Từ Khá "Bảnh", Huấn Hoa Hồng, Dương Minh Tuyền đến Tiến Bịp, mỗi người có một cách xây dựng hình ảnh riêng, nhưng đều sở hữu lượng người theo dõi rất lớn. Điều đáng chú ý là phần đông họ không nổi tiếng nhờ tài năng nghệ thuật hay thành tích nổi bật, mà chủ yếu nhờ những phát ngôn gây tranh cãi, các cuộc livestream kéo dài và một phong cách khác biệt so với những gì công chúng vốn quen thuộc.
Điều gì đã tạo nên sức hút của hiện tượng này?
Cảm giác "người thật, việc thật"
Một trong những lý do quan trọng là các "giang hồ mạng" mang đến cảm giác rất đời thường.
Không ê-kíp truyền thông, không kịch bản trau chuốt, cũng không hình ảnh chỉn chu như các nghệ sĩ hay người nổi tiếng. Họ xuất hiện trước máy quay với cách nói chuyện tự nhiên, đôi khi bộc phát, sẵn sàng đáp trả bình luận ngay trong lúc livestream.
Chính sự thiếu trau chuốt ấy lại khiến nhiều người tin rằng họ đang được nghe những điều "thật". Dù đồng tình hay phản đối, người xem vẫn có cảm giác đây là những suy nghĩ không qua chỉnh sửa.
Tiến Bịp từng thu hút lượng lớn người theo dõi cũng nhờ phong cách như vậy. Những buổi nói chuyện về tiền bạc, cờ bạc, các mối quan hệ hay những quan điểm sống nhiều tranh cãi luôn tạo ra bầu không khí khó đoán, khiến người xem muốn ở lại để xem điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Tranh cãi càng lớn, nội dung càng lan xa
Điểm đặc biệt của mạng xã hội là một nội dung không cần được yêu thích vẫn có thể lan truyền rất mạnh.
Một phát ngôn khiến người khác bức xúc, muốn phản bác hoặc tranh luận vẫn tạo ra hàng nghìn bình luận, chia sẻ và tương tác. Trong cách vận hành của các nền tảng số, đó đều là tín hiệu cho thấy nội dung đang thu hút sự chú ý.
Chỉ cần một đoạn livestream được cắt thành video ngắn, gắn tiêu đề giật tò mò rồi xuất hiện liên tục trên TikTok, Facebook hay YouTube, nó có thể tiếp cận hàng triệu người, kể cả những người chưa từng biết nhân vật đó là ai.
Vì thế, không ít trường hợp, chính những người lên tiếng chỉ trích lại vô tình góp phần giúp nội dung được lan truyền nhanh hơn.
Sự chú ý trở thành "tài sản"
Một nghịch lý dễ thấy trên mạng xã hội là càng gây tranh cãi, một nhân vật càng dễ được nhắc đến.
Nhiều người vào xem livestream không phải vì yêu thích, mà đơn giản vì tò mò. Họ muốn biết nhân vật này hôm nay lại phát ngôn điều gì, có tiếp tục tranh cãi với ai hay không, hoặc liệu có xuất hiện thêm một tình huống gây sốc mới.
Sự tò mò ấy tạo ra lượng tương tác rất lớn. Khi video liên tục nhận bình luận, chia sẻ và lượt xem, thuật toán sẽ tiếp tục phân phối đến nhiều người hơn.
Cứ như vậy, một vòng lặp hình thành: càng gây tranh cãi càng được chú ý, càng được chú ý lại càng có thêm cơ hội tạo ra tranh cãi mới.
Khán giả không chỉ xem mà còn trực tiếp tham gia
Livestream mang lại trải nghiệm khác hẳn truyền hình.
Người xem có thể đặt câu hỏi, yêu cầu người phát trực tiếp trả lời, thậm chí cố tình đưa ra những bình luận khiêu khích để tạo không khí. Phản hồi diễn ra gần như ngay lập tức, khiến khán giả có cảm giác mình là một phần của cuộc trò chuyện.
Chính sự tương tác liên tục này khiến nhiều người sẵn sàng dành hàng giờ theo dõi, bởi họ không còn là người xem thụ động mà trở thành một phần của "đám đông" đang cùng tạo nên nội dung.
Con người vốn bị hấp dẫn bởi những điều khác thường
Những nội dung gây sốc luôn có lợi thế trong việc thu hút sự chú ý.
Một người phát biểu chuẩn mực, nói năng chừng mực thường khó tạo cảm giác bất ngờ. Trong khi đó, những nhân vật sẵn sàng nói về tiền bạc, cờ bạc, xung đột, đời tư hay những chủ đề nhạy cảm lại khiến người xem tò mò không biết tiếp theo sẽ xảy ra chuyện gì.
Không phải ai cũng xem để học hỏi. Rất nhiều người chỉ đơn giản muốn thỏa mãn sự hiếu kỳ.
Những câu "đạo lý" ngắn gọn rất dễ lan truyền
Một đặc điểm khác của nhiều "giang hồ mạng" là thích đưa ra những kết luận ngắn, dứt khoát về các vấn đề trong cuộc sống.
Những câu nói về tiền, tình bạn, thành công hay thất bại thường được diễn đạt rất đơn giản, dễ nhớ và dễ cắt thành các đoạn video vài chục giây.
Khi tách khỏi bối cảnh ban đầu, những phát ngôn này tiếp tục được chia sẻ như một câu nói truyền cảm hứng hoặc một "triết lý sống". Không ít người sử dụng chúng mà thậm chí không biết người đầu tiên nói là ai hay hoàn cảnh lúc đó như thế nào.
Vì sao người trẻ dễ bị ảnh hưởng?
Không thể khẳng định tất cả người xem "giang hồ mạng" đều tin hay làm theo những gì các nhân vật này nói. Phần lớn chỉ xem vì tò mò hoặc để giải trí.
Tuy nhiên, việc tiếp xúc thường xuyên với những nội dung sử dụng ngôn từ tục tĩu, khoe tiền bạc, đề cao lối sống bất chấp chuẩn mực hoặc cổ xúy các hành vi lệch chuẩn có thể tạo ra hiệu ứng bình thường hóa, đặc biệt với những khán giả còn ít trải nghiệm.
Trẻ vị thành niên chưa phải lúc nào cũng đủ khả năng phân biệt đâu là nội dung được tạo ra chỉ để câu lượt xem và đâu là những giá trị thực sự đáng noi theo. Đó cũng là lý do trách nhiệm của người sáng tạo nội dung ngày càng được đặt ra nhiều hơn.
"Giang hồ mạng" không biến mất, chỉ thay đổi cách xuất hiện
So với vài năm trước, nhiều gương mặt từng rất nổi tiếng đã không còn giữ được sức ảnh hưởng hoặc rời khỏi mạng xã hội.
Tuy nhiên, hiện tượng này chưa hẳn đã chấm dứt.
Thuật toán thay đổi, nền tảng thay đổi và cách người dùng tiếp nhận nội dung cũng thay đổi theo. Nếu trước đây một buổi livestream nhiều giờ mới tạo được hiệu ứng, thì nay chỉ một đoạn video vài chục giây trên TikTok, Reels hay Shorts cũng có thể giúp một phát ngôn gây sốc tiếp cận hàng triệu người.
Nhân vật có thể khác đi, nhưng công thức tạo sự chú ý gần như vẫn vậy: một hình ảnh khác biệt, một phát ngôn gây tranh cãi và khả năng liên tục kích thích tương tác.
Từ vụ Tiến Bịp nhìn rộng hơn về "nền kinh tế chú ý"
Bản án dành cho Tiến Bịp trước hết là câu chuyện của pháp luật. Tuy nhiên, nhìn ở góc độ xã hội, đây cũng là dịp để nhìn lại cách mạng xã hội vận hành.
Trong môi trường số, điều giúp một người trở nên nổi tiếng đôi khi không phải những giá trị tích cực, mà là khả năng thu hút sự chú ý. Một phát ngôn gây sốc có thể mang về hàng triệu lượt xem, một cuộc khẩu chiến có thể tạo ra hàng chục nghìn bình luận, còn một hình ảnh gây tranh cãi có thể giúp tài khoản tăng người theo dõi rất nhanh.
Nhưng lượt xem không đồng nghĩa với uy tín. Sự nổi tiếng cũng không phải là thước đo giá trị.
Quan trọng hơn, mạng xã hội chỉ có thể khuếch đại mức độ lan truyền của một hành vi, chứ không làm thay đổi trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với những việc mình làm ngoài đời thực.
Từ một hiện tượng mạng, Tiến Bịp nay đối diện với mức án 8 năm tù. Đó không chỉ là kết thúc của một cá nhân, mà còn là lời nhắc rằng trong "nền kinh tế chú ý", mỗi lượt xem, bình luận hay chia sẻ đều góp phần quyết định nội dung nào sẽ tiếp tục được lan tỏa.
Khi người dùng càng dành nhiều sự quan tâm cho những nội dung gây sốc, thuật toán càng có xu hướng đưa chúng đến với nhiều người hơn. Vì vậy, bên cạnh trách nhiệm của người sáng tạo nội dung, cách mỗi người lựa chọn xem, bình luận hay chia sẻ cũng góp phần định hình môi trường mạng mà chúng ta đang tham gia mỗi ngày.
Nhưng câu chuyện không chỉ dừng ở một bản án. Nó cũng khiến nhiều người nhớ lại giai đoạn "giang hồ mạng" từng trở thành một hiện tượng trên Internet Việt Nam.
Từ Khá "Bảnh", Huấn Hoa Hồng, Dương Minh Tuyền đến Tiến Bịp, mỗi người có một cách xây dựng hình ảnh riêng, nhưng đều sở hữu lượng người theo dõi rất lớn. Điều đáng chú ý là phần đông họ không nổi tiếng nhờ tài năng nghệ thuật hay thành tích nổi bật, mà chủ yếu nhờ những phát ngôn gây tranh cãi, các cuộc livestream kéo dài và một phong cách khác biệt so với những gì công chúng vốn quen thuộc.
Điều gì đã tạo nên sức hút của hiện tượng này?
Cảm giác "người thật, việc thật"
Một trong những lý do quan trọng là các "giang hồ mạng" mang đến cảm giác rất đời thường.
Không ê-kíp truyền thông, không kịch bản trau chuốt, cũng không hình ảnh chỉn chu như các nghệ sĩ hay người nổi tiếng. Họ xuất hiện trước máy quay với cách nói chuyện tự nhiên, đôi khi bộc phát, sẵn sàng đáp trả bình luận ngay trong lúc livestream.
Chính sự thiếu trau chuốt ấy lại khiến nhiều người tin rằng họ đang được nghe những điều "thật". Dù đồng tình hay phản đối, người xem vẫn có cảm giác đây là những suy nghĩ không qua chỉnh sửa.
Tiến Bịp từng thu hút lượng lớn người theo dõi cũng nhờ phong cách như vậy. Những buổi nói chuyện về tiền bạc, cờ bạc, các mối quan hệ hay những quan điểm sống nhiều tranh cãi luôn tạo ra bầu không khí khó đoán, khiến người xem muốn ở lại để xem điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Tranh cãi càng lớn, nội dung càng lan xa
Điểm đặc biệt của mạng xã hội là một nội dung không cần được yêu thích vẫn có thể lan truyền rất mạnh.
Một phát ngôn khiến người khác bức xúc, muốn phản bác hoặc tranh luận vẫn tạo ra hàng nghìn bình luận, chia sẻ và tương tác. Trong cách vận hành của các nền tảng số, đó đều là tín hiệu cho thấy nội dung đang thu hút sự chú ý.
Chỉ cần một đoạn livestream được cắt thành video ngắn, gắn tiêu đề giật tò mò rồi xuất hiện liên tục trên TikTok, Facebook hay YouTube, nó có thể tiếp cận hàng triệu người, kể cả những người chưa từng biết nhân vật đó là ai.
Vì thế, không ít trường hợp, chính những người lên tiếng chỉ trích lại vô tình góp phần giúp nội dung được lan truyền nhanh hơn.
Sự chú ý trở thành "tài sản"
Một nghịch lý dễ thấy trên mạng xã hội là càng gây tranh cãi, một nhân vật càng dễ được nhắc đến.
Nhiều người vào xem livestream không phải vì yêu thích, mà đơn giản vì tò mò. Họ muốn biết nhân vật này hôm nay lại phát ngôn điều gì, có tiếp tục tranh cãi với ai hay không, hoặc liệu có xuất hiện thêm một tình huống gây sốc mới.
Sự tò mò ấy tạo ra lượng tương tác rất lớn. Khi video liên tục nhận bình luận, chia sẻ và lượt xem, thuật toán sẽ tiếp tục phân phối đến nhiều người hơn.
Cứ như vậy, một vòng lặp hình thành: càng gây tranh cãi càng được chú ý, càng được chú ý lại càng có thêm cơ hội tạo ra tranh cãi mới.
Khán giả không chỉ xem mà còn trực tiếp tham gia
Livestream mang lại trải nghiệm khác hẳn truyền hình.
Người xem có thể đặt câu hỏi, yêu cầu người phát trực tiếp trả lời, thậm chí cố tình đưa ra những bình luận khiêu khích để tạo không khí. Phản hồi diễn ra gần như ngay lập tức, khiến khán giả có cảm giác mình là một phần của cuộc trò chuyện.
Chính sự tương tác liên tục này khiến nhiều người sẵn sàng dành hàng giờ theo dõi, bởi họ không còn là người xem thụ động mà trở thành một phần của "đám đông" đang cùng tạo nên nội dung.
Con người vốn bị hấp dẫn bởi những điều khác thường
Những nội dung gây sốc luôn có lợi thế trong việc thu hút sự chú ý.
Một người phát biểu chuẩn mực, nói năng chừng mực thường khó tạo cảm giác bất ngờ. Trong khi đó, những nhân vật sẵn sàng nói về tiền bạc, cờ bạc, xung đột, đời tư hay những chủ đề nhạy cảm lại khiến người xem tò mò không biết tiếp theo sẽ xảy ra chuyện gì.
Không phải ai cũng xem để học hỏi. Rất nhiều người chỉ đơn giản muốn thỏa mãn sự hiếu kỳ.
Những câu "đạo lý" ngắn gọn rất dễ lan truyền
Một đặc điểm khác của nhiều "giang hồ mạng" là thích đưa ra những kết luận ngắn, dứt khoát về các vấn đề trong cuộc sống.
Những câu nói về tiền, tình bạn, thành công hay thất bại thường được diễn đạt rất đơn giản, dễ nhớ và dễ cắt thành các đoạn video vài chục giây.
Khi tách khỏi bối cảnh ban đầu, những phát ngôn này tiếp tục được chia sẻ như một câu nói truyền cảm hứng hoặc một "triết lý sống". Không ít người sử dụng chúng mà thậm chí không biết người đầu tiên nói là ai hay hoàn cảnh lúc đó như thế nào.
Vì sao người trẻ dễ bị ảnh hưởng?
Không thể khẳng định tất cả người xem "giang hồ mạng" đều tin hay làm theo những gì các nhân vật này nói. Phần lớn chỉ xem vì tò mò hoặc để giải trí.
Tuy nhiên, việc tiếp xúc thường xuyên với những nội dung sử dụng ngôn từ tục tĩu, khoe tiền bạc, đề cao lối sống bất chấp chuẩn mực hoặc cổ xúy các hành vi lệch chuẩn có thể tạo ra hiệu ứng bình thường hóa, đặc biệt với những khán giả còn ít trải nghiệm.
Trẻ vị thành niên chưa phải lúc nào cũng đủ khả năng phân biệt đâu là nội dung được tạo ra chỉ để câu lượt xem và đâu là những giá trị thực sự đáng noi theo. Đó cũng là lý do trách nhiệm của người sáng tạo nội dung ngày càng được đặt ra nhiều hơn.
"Giang hồ mạng" không biến mất, chỉ thay đổi cách xuất hiện
So với vài năm trước, nhiều gương mặt từng rất nổi tiếng đã không còn giữ được sức ảnh hưởng hoặc rời khỏi mạng xã hội.
Tuy nhiên, hiện tượng này chưa hẳn đã chấm dứt.
Thuật toán thay đổi, nền tảng thay đổi và cách người dùng tiếp nhận nội dung cũng thay đổi theo. Nếu trước đây một buổi livestream nhiều giờ mới tạo được hiệu ứng, thì nay chỉ một đoạn video vài chục giây trên TikTok, Reels hay Shorts cũng có thể giúp một phát ngôn gây sốc tiếp cận hàng triệu người.
Nhân vật có thể khác đi, nhưng công thức tạo sự chú ý gần như vẫn vậy: một hình ảnh khác biệt, một phát ngôn gây tranh cãi và khả năng liên tục kích thích tương tác.
Từ vụ Tiến Bịp nhìn rộng hơn về "nền kinh tế chú ý"
Bản án dành cho Tiến Bịp trước hết là câu chuyện của pháp luật. Tuy nhiên, nhìn ở góc độ xã hội, đây cũng là dịp để nhìn lại cách mạng xã hội vận hành.
Trong môi trường số, điều giúp một người trở nên nổi tiếng đôi khi không phải những giá trị tích cực, mà là khả năng thu hút sự chú ý. Một phát ngôn gây sốc có thể mang về hàng triệu lượt xem, một cuộc khẩu chiến có thể tạo ra hàng chục nghìn bình luận, còn một hình ảnh gây tranh cãi có thể giúp tài khoản tăng người theo dõi rất nhanh.
Nhưng lượt xem không đồng nghĩa với uy tín. Sự nổi tiếng cũng không phải là thước đo giá trị.
Quan trọng hơn, mạng xã hội chỉ có thể khuếch đại mức độ lan truyền của một hành vi, chứ không làm thay đổi trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với những việc mình làm ngoài đời thực.
Từ một hiện tượng mạng, Tiến Bịp nay đối diện với mức án 8 năm tù. Đó không chỉ là kết thúc của một cá nhân, mà còn là lời nhắc rằng trong "nền kinh tế chú ý", mỗi lượt xem, bình luận hay chia sẻ đều góp phần quyết định nội dung nào sẽ tiếp tục được lan tỏa.
Khi người dùng càng dành nhiều sự quan tâm cho những nội dung gây sốc, thuật toán càng có xu hướng đưa chúng đến với nhiều người hơn. Vì vậy, bên cạnh trách nhiệm của người sáng tạo nội dung, cách mỗi người lựa chọn xem, bình luận hay chia sẻ cũng góp phần định hình môi trường mạng mà chúng ta đang tham gia mỗi ngày.
