Đoạn Video
Ảnh
Lê Nhã Linh
Thành viên nổi tiếng
Một bộ phim chưa hoàn thành đã trở thành tâm điểm tranh luận khi những người thuộc hậu duệ triều Nguyễn lên tiếng phản đối cách xây dựng hình tượng vua Bảo Đại, Nam Phương Hoàng hậu và Hoàng thái hậu Từ Cung. Phía nhà sản xuất cho rằng bộ phim được xây dựng từ nhiều chất liệu văn hóa, giai thoại và các tác phẩm văn học đã được sử dụng theo thỏa thuận. Đằng sau cuộc tranh luận này là câu hỏi không dễ trả lời: Khi một câu chuyện thuộc về ký ức của một dòng họ được đưa lên màn ảnh, quyền sáng tạo của nghệ sĩ nên được đặt ở đâu?
“Hoàng hậu cuối cùng” là dự án điện ảnh lấy cảm hứng từ cuộc đời vua Bảo Đại và Nam Phương Hoàng hậu, với Tăng Thanh Hà đảm nhận vai Nam Phương Hoàng hậu và Ma Ran Đô vào vai Bảo Đại. Bộ phim hiện vẫn đang trong quá trình sản xuất.
Ngay từ khi trailer được giới thiệu, dự án đã tạo ra nhiều luồng ý kiến liên quan đến tạo hình, diễn xuất và cách xây dựng các nhân vật lịch sử. Đáng chú ý là hình tượng Bảo Đại, Nam Phương Hoàng hậu và Hoàng thái hậu Từ Cung.
Tranh luận sau đó không chỉ dừng lại ở phạm vi khán giả. Hội đồng Nguyễn Phúc tộc Việt Nam lên tiếng phản đối, cho rằng các tác phẩm lấy cảm hứng từ triều Nguyễn cần tôn trọng sự thật lịch sử và cảnh báo khả năng sử dụng các biện pháp pháp lý nếu cho rằng bộ phim ảnh hưởng đến danh dự của nhân vật lịch sử và hậu duệ.
Đến ngày 18/8, tranh luận có thêm diễn biến mới khi Công ty Cổ phần sản xuất phim Hoan Khuê (HK Film), đại diện nhà sản xuất, công khai phản hồi đơn khiếu nại của ông Nguyễn Phước Bửu Lộc và ông Nguyễn Phước Bảo An.
Nhà sản xuất: Không tự ý dựng chuyện, không xuyên tạc lịch sử
Trong văn bản phản hồi, HK Film cho biết quá trình xây dựng “Hoàng hậu cuối cùng” có tiếp thu chất liệu từ nhiều loại hình văn hóa và các giai thoại liên quan đến triều Nguyễn.
Nhà sản xuất cho rằng những câu chuyện về vua, chúa và hậu phi nhà Nguyễn đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trong đó tồn tại những dị bản và cách kể khác nhau. Vì vậy, việc đưa những chất liệu đó vào một tác phẩm điện ảnh được thực hiện trên cơ sở chọn lọc và sáng tạo.
HK Film cũng nhấn mạnh kịch bản phim do Nam Cito và Bảo Nhân thực hiện. Theo nhà sản xuất, các biên kịch đã ký hợp đồng sử dụng tác phẩm văn học của nhiều tác giả và việc sử dụng kịch bản được thực hiện trên cơ sở tuân thủ pháp luật dân sự, pháp luật sở hữu trí tuệ và Luật Điện ảnh.
Đáng chú ý, HK Film khẳng định không có ý định xuyên tạc hoặc bôi nhọ lịch sử cũng như các nhân vật lịch sử.
Nhà sản xuất đồng thời đưa ra một lập luận quan trọng: “Hoàng hậu cuối cùng” không phải phim lịch sử, mà là một tác phẩm điện ảnh được xây dựng theo khuôn khổ pháp luật hiện hành.
Đây là điểm có thể trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận trong thời gian tới.
Lịch sử là sự thật, nhưng điện ảnh là nghệ thuật kể chuyện
Một bộ phim về nhân vật có thật không nhất thiết phải là một bộ phim tài liệu. Điện ảnh có quyền lựa chọn góc nhìn, xây dựng tình huống, tạo dựng đối thoại và khai thác đời sống tâm lý nhân vật.
Nhưng quyền sáng tạo không đồng nghĩa với việc mọi cách diễn giải đều không có giới hạn.
Đây chính là vùng giao nhau khá nhạy cảm giữa sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật.
Nếu một bộ phim chỉ sử dụng những sự kiện lịch sử đã được công bố rộng rãi, việc khai thác chúng về nguyên tắc khác với việc sao chép cách thể hiện sáng tạo của một tác phẩm văn học cụ thể.
Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ nhiều loại hình tác phẩm, trong đó có tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh; đồng thời tác phẩm phái sinh phải đáp ứng các điều kiện bảo hộ và không được gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được sử dụng làm cơ sở.
Bởi vậy, câu hỏi pháp lý quan trọng không đơn giản là “Bảo Đại hay Nam Phương có thuộc về hậu duệ hay không?”, mà phải là: ê-kíp điện ảnh đã sử dụng những chất liệu nào, nguồn từ đâu, có sử dụng phần sáng tạo được bảo hộ của một tác phẩm cụ thể hay không và cách chuyển hóa những chất liệu đó thành kịch bản được thực hiện như thế nào?
Ký ức của một dòng họ có thể trở thành “bản quyền”?
Đây có lẽ là phần khó nhất của câu chuyện.
Hậu duệ của một nhân vật lịch sử có thể có những tư liệu gia đình, ký ức, câu chuyện truyền lại qua nhiều thế hệ và những quan điểm riêng về người thân của mình.
Những ký ức đó có giá trị đặc biệt về mặt văn hóa và lịch sử. Tuy nhiên, giá trị của ký ức gia đình và quyền sở hữu trí tuệ đối với một tác phẩm là hai vấn đề không hoàn toàn giống nhau.
Một câu chuyện được truyền miệng qua nhiều thế hệ không đương nhiên trở thành tài sản độc quyền của một dòng họ. Ngược lại, nếu một cá nhân hoặc tác giả đã biến những tư liệu đó thành một công trình nghiên cứu, cuốn sách, tác phẩm văn học hay hình thức sáng tạo cụ thể, phần sáng tạo của tác giả có thể được pháp luật bảo hộ tùy trường hợp.
Đó cũng là lý do tranh chấp nếu có sẽ cần phải xác định rất cụ thể: đâu là sự kiện lịch sử, đâu là tư liệu, đâu là ký ức cá nhân và đâu là phần sáng tạo được pháp luật bảo hộ.
Cục Điện ảnh chưa thể kết luận phim có sai lịch sử
Một điểm đáng chú ý khác là cơ quan quản lý nhà nước hiện chưa đưa ra kết luận rằng “Hoàng hậu cuối cùng” sai lệch lịch sử.
Trước đó, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cho biết bộ phim chưa hoàn thành và chưa được trình Hội đồng thẩm định. Vì vậy, chưa có cơ sở để đưa ra kết luận về nội dung tác phẩm. Việc đánh giá cuối cùng sẽ được thực hiện sau khi bộ phim hoàn chỉnh được trình thẩm định theo quy định.
Điều này cũng cho thấy một thực tế: những gì khán giả nhìn thấy trong trailer chưa phải toàn bộ bộ phim.
Trailer có thể lựa chọn những cảnh kịch tính nhất để giới thiệu tác phẩm, trong khi bối cảnh, lời thoại, diễn biến tâm lý và cách giải thích các nhân vật trong phim hoàn chỉnh có thể khác đáng kể.
Do đó, việc kết luận một bộ phim “xuyên tạc lịch sử” chỉ dựa trên trailer là điều cần hết sức thận trọng.
Nhưng quyền sáng tạo cũng đi cùng trách nhiệm
Ở chiều ngược lại, việc một tác phẩm được gọi là “hư cấu” cũng không có nghĩa nhà làm phim có thể tùy ý xây dựng bất kỳ hình ảnh nào về nhân vật lịch sử.
Cục Điện ảnh từng nhấn mạnh cần có góc nhìn công bằng, khách quan đối với một bộ phim chưa hoàn thành, đồng thời cho rằng quyền tự do sáng tạo cần đi cùng trách nhiệm tôn trọng lịch sử.
Đây có lẽ là cách tiếp cận cân bằng nhất đối với tranh luận hiện nay.
Nhà làm phim cần không gian để sáng tạo. Nhưng khi lựa chọn những nhân vật có thật, đặc biệt là những nhân vật vẫn còn hậu duệ, tác phẩm cũng cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa nhu cầu tạo kịch tính và trách nhiệm với những dữ kiện lịch sử có thể kiểm chứng.
Cuộc tranh luận có thể không kết thúc ở chuyện “đúng hay sai”
Điều đáng chú ý nhất trong vụ việc “Hoàng hậu cuối cùng” là tranh luận đang dần chuyển từ câu chuyện “phim có giống lịch sử hay không” sang câu hỏi rộng hơn về quyền kể chuyện lịch sử.
Một bên là hậu duệ, những người cho rằng ký ức gia đình và danh dự của tiền nhân cần được tôn trọng.
Một bên là nhà làm phim, những người cho rằng lịch sử là nguồn chất liệu để nghệ sĩ khai thác, diễn giải và sáng tạo.
Ở giữa là pháp luật, với những ranh giới về quyền tác giả, quyền nhân thân, quyền sử dụng tác phẩm và các quy định về điện ảnh.
Nếu tranh chấp tiếp tục được đẩy lên cao, điều công chúng chờ đợi có lẽ không chỉ là câu trả lời “phim có được chiếu hay không”, mà còn là lời giải cho một câu hỏi lớn hơn: Ai có quyền kể lại câu chuyện về một nhân vật lịch sử – hậu duệ, nhà sử học hay nghệ sĩ?
Và có lẽ câu trả lời hợp lý nhất không phải là lựa chọn một bên, mà là tìm được điểm cân bằng giữa tôn trọng sự thật lịch sử, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và không bóp nghẹt quyền sáng tạo của điện ảnh.
“Hoàng hậu cuối cùng” vẫn đang trong quá trình sản xuất. HK Film cho biết sẽ tiếp thu ý kiến từ các bên liên quan và bảo đảm việc sử dụng chất liệu để xây dựng kịch bản, bộ phim nằm trong khuôn khổ pháp luật. Trước khi đến với khán giả, tác phẩm còn phải trải qua quy trình thẩm định, đánh giá và phân loại theo quy định của Luật Điện ảnh.
Vì thế, cuộc tranh luận về “Hoàng hậu cuối cùng” có lẽ mới chỉ bắt đầu.
Dàn diễn viên tham gia phim điện ảnh Hoàng hậu cuối cùng
Từ trailer phim đến đơn khiếu nại của hậu duệ“Hoàng hậu cuối cùng” là dự án điện ảnh lấy cảm hứng từ cuộc đời vua Bảo Đại và Nam Phương Hoàng hậu, với Tăng Thanh Hà đảm nhận vai Nam Phương Hoàng hậu và Ma Ran Đô vào vai Bảo Đại. Bộ phim hiện vẫn đang trong quá trình sản xuất.
Ngay từ khi trailer được giới thiệu, dự án đã tạo ra nhiều luồng ý kiến liên quan đến tạo hình, diễn xuất và cách xây dựng các nhân vật lịch sử. Đáng chú ý là hình tượng Bảo Đại, Nam Phương Hoàng hậu và Hoàng thái hậu Từ Cung.
Tranh luận sau đó không chỉ dừng lại ở phạm vi khán giả. Hội đồng Nguyễn Phúc tộc Việt Nam lên tiếng phản đối, cho rằng các tác phẩm lấy cảm hứng từ triều Nguyễn cần tôn trọng sự thật lịch sử và cảnh báo khả năng sử dụng các biện pháp pháp lý nếu cho rằng bộ phim ảnh hưởng đến danh dự của nhân vật lịch sử và hậu duệ.
Đến ngày 18/8, tranh luận có thêm diễn biến mới khi Công ty Cổ phần sản xuất phim Hoan Khuê (HK Film), đại diện nhà sản xuất, công khai phản hồi đơn khiếu nại của ông Nguyễn Phước Bửu Lộc và ông Nguyễn Phước Bảo An.
Tăng Thanh Hà trong vai Nam Phương Hoàng hậu và Ma Ran Đô trong vai Hoàng đế Bảo Đại
Nhà sản xuất: Không tự ý dựng chuyện, không xuyên tạc lịch sử
Trong văn bản phản hồi, HK Film cho biết quá trình xây dựng “Hoàng hậu cuối cùng” có tiếp thu chất liệu từ nhiều loại hình văn hóa và các giai thoại liên quan đến triều Nguyễn.
Nhà sản xuất cho rằng những câu chuyện về vua, chúa và hậu phi nhà Nguyễn đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trong đó tồn tại những dị bản và cách kể khác nhau. Vì vậy, việc đưa những chất liệu đó vào một tác phẩm điện ảnh được thực hiện trên cơ sở chọn lọc và sáng tạo.
HK Film cũng nhấn mạnh kịch bản phim do Nam Cito và Bảo Nhân thực hiện. Theo nhà sản xuất, các biên kịch đã ký hợp đồng sử dụng tác phẩm văn học của nhiều tác giả và việc sử dụng kịch bản được thực hiện trên cơ sở tuân thủ pháp luật dân sự, pháp luật sở hữu trí tuệ và Luật Điện ảnh.
Đáng chú ý, HK Film khẳng định không có ý định xuyên tạc hoặc bôi nhọ lịch sử cũng như các nhân vật lịch sử.
Nhà sản xuất đồng thời đưa ra một lập luận quan trọng: “Hoàng hậu cuối cùng” không phải phim lịch sử, mà là một tác phẩm điện ảnh được xây dựng theo khuôn khổ pháp luật hiện hành.
Đây là điểm có thể trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận trong thời gian tới.
Lịch sử là sự thật, nhưng điện ảnh là nghệ thuật kể chuyện
Một bộ phim về nhân vật có thật không nhất thiết phải là một bộ phim tài liệu. Điện ảnh có quyền lựa chọn góc nhìn, xây dựng tình huống, tạo dựng đối thoại và khai thác đời sống tâm lý nhân vật.
Nhưng quyền sáng tạo không đồng nghĩa với việc mọi cách diễn giải đều không có giới hạn.
Đây chính là vùng giao nhau khá nhạy cảm giữa sự thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật.
Nếu một bộ phim chỉ sử dụng những sự kiện lịch sử đã được công bố rộng rãi, việc khai thác chúng về nguyên tắc khác với việc sao chép cách thể hiện sáng tạo của một tác phẩm văn học cụ thể.
Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ nhiều loại hình tác phẩm, trong đó có tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh; đồng thời tác phẩm phái sinh phải đáp ứng các điều kiện bảo hộ và không được gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được sử dụng làm cơ sở.
Bởi vậy, câu hỏi pháp lý quan trọng không đơn giản là “Bảo Đại hay Nam Phương có thuộc về hậu duệ hay không?”, mà phải là: ê-kíp điện ảnh đã sử dụng những chất liệu nào, nguồn từ đâu, có sử dụng phần sáng tạo được bảo hộ của một tác phẩm cụ thể hay không và cách chuyển hóa những chất liệu đó thành kịch bản được thực hiện như thế nào?
Ký ức của một dòng họ có thể trở thành “bản quyền”?
Đây có lẽ là phần khó nhất của câu chuyện.
Hậu duệ của một nhân vật lịch sử có thể có những tư liệu gia đình, ký ức, câu chuyện truyền lại qua nhiều thế hệ và những quan điểm riêng về người thân của mình.
Những ký ức đó có giá trị đặc biệt về mặt văn hóa và lịch sử. Tuy nhiên, giá trị của ký ức gia đình và quyền sở hữu trí tuệ đối với một tác phẩm là hai vấn đề không hoàn toàn giống nhau.
Một câu chuyện được truyền miệng qua nhiều thế hệ không đương nhiên trở thành tài sản độc quyền của một dòng họ. Ngược lại, nếu một cá nhân hoặc tác giả đã biến những tư liệu đó thành một công trình nghiên cứu, cuốn sách, tác phẩm văn học hay hình thức sáng tạo cụ thể, phần sáng tạo của tác giả có thể được pháp luật bảo hộ tùy trường hợp.
Đó cũng là lý do tranh chấp nếu có sẽ cần phải xác định rất cụ thể: đâu là sự kiện lịch sử, đâu là tư liệu, đâu là ký ức cá nhân và đâu là phần sáng tạo được pháp luật bảo hộ.
Cục Điện ảnh chưa thể kết luận phim có sai lịch sử
Một điểm đáng chú ý khác là cơ quan quản lý nhà nước hiện chưa đưa ra kết luận rằng “Hoàng hậu cuối cùng” sai lệch lịch sử.
Trước đó, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cho biết bộ phim chưa hoàn thành và chưa được trình Hội đồng thẩm định. Vì vậy, chưa có cơ sở để đưa ra kết luận về nội dung tác phẩm. Việc đánh giá cuối cùng sẽ được thực hiện sau khi bộ phim hoàn chỉnh được trình thẩm định theo quy định.
Điều này cũng cho thấy một thực tế: những gì khán giả nhìn thấy trong trailer chưa phải toàn bộ bộ phim.
Trailer có thể lựa chọn những cảnh kịch tính nhất để giới thiệu tác phẩm, trong khi bối cảnh, lời thoại, diễn biến tâm lý và cách giải thích các nhân vật trong phim hoàn chỉnh có thể khác đáng kể.
Do đó, việc kết luận một bộ phim “xuyên tạc lịch sử” chỉ dựa trên trailer là điều cần hết sức thận trọng.
Nhưng quyền sáng tạo cũng đi cùng trách nhiệm
Ở chiều ngược lại, việc một tác phẩm được gọi là “hư cấu” cũng không có nghĩa nhà làm phim có thể tùy ý xây dựng bất kỳ hình ảnh nào về nhân vật lịch sử.
Cục Điện ảnh từng nhấn mạnh cần có góc nhìn công bằng, khách quan đối với một bộ phim chưa hoàn thành, đồng thời cho rằng quyền tự do sáng tạo cần đi cùng trách nhiệm tôn trọng lịch sử.
Đây có lẽ là cách tiếp cận cân bằng nhất đối với tranh luận hiện nay.
Nhà làm phim cần không gian để sáng tạo. Nhưng khi lựa chọn những nhân vật có thật, đặc biệt là những nhân vật vẫn còn hậu duệ, tác phẩm cũng cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa nhu cầu tạo kịch tính và trách nhiệm với những dữ kiện lịch sử có thể kiểm chứng.
Cuộc tranh luận có thể không kết thúc ở chuyện “đúng hay sai”
Điều đáng chú ý nhất trong vụ việc “Hoàng hậu cuối cùng” là tranh luận đang dần chuyển từ câu chuyện “phim có giống lịch sử hay không” sang câu hỏi rộng hơn về quyền kể chuyện lịch sử.
Một bên là hậu duệ, những người cho rằng ký ức gia đình và danh dự của tiền nhân cần được tôn trọng.
Một bên là nhà làm phim, những người cho rằng lịch sử là nguồn chất liệu để nghệ sĩ khai thác, diễn giải và sáng tạo.
Ở giữa là pháp luật, với những ranh giới về quyền tác giả, quyền nhân thân, quyền sử dụng tác phẩm và các quy định về điện ảnh.
Nếu tranh chấp tiếp tục được đẩy lên cao, điều công chúng chờ đợi có lẽ không chỉ là câu trả lời “phim có được chiếu hay không”, mà còn là lời giải cho một câu hỏi lớn hơn: Ai có quyền kể lại câu chuyện về một nhân vật lịch sử – hậu duệ, nhà sử học hay nghệ sĩ?
Và có lẽ câu trả lời hợp lý nhất không phải là lựa chọn một bên, mà là tìm được điểm cân bằng giữa tôn trọng sự thật lịch sử, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và không bóp nghẹt quyền sáng tạo của điện ảnh.
“Hoàng hậu cuối cùng” vẫn đang trong quá trình sản xuất. HK Film cho biết sẽ tiếp thu ý kiến từ các bên liên quan và bảo đảm việc sử dụng chất liệu để xây dựng kịch bản, bộ phim nằm trong khuôn khổ pháp luật. Trước khi đến với khán giả, tác phẩm còn phải trải qua quy trình thẩm định, đánh giá và phân loại theo quy định của Luật Điện ảnh.
Vì thế, cuộc tranh luận về “Hoàng hậu cuối cùng” có lẽ mới chỉ bắt đầu.
