Đoạn Video
Ảnh
Minh Phương
Thành viên nổi tiếng
Đề xuất áp mức phí 20% đối với hàng hóa đi qua eo biển Hormuz của Tổng thống Mỹ Donald Trump chỉ tồn tại chưa đầy một ngày trước khi bị rút lại, nhưng vẫn làm dấy lên một câu hỏi lớn: Liệu Mỹ có quyền thu phí đối với tàu thuyền đi qua một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới?
Theo nhiều chuyên gia luật biển và giới quan sát quốc tế, câu trả lời là rất khó, bởi điều này có thể đi ngược với những nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế mà chính Washington nhiều năm qua luôn bảo vệ.
Eo biển Hormuz có vị trí pháp lý đặc biệt
Nằm giữa Iran và Oman, eo biển Hormuz là tuyến đường biển nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và biển Arab. Đây là một trong những "điểm nghẽn" chiến lược nhất thế giới khi khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu được vận chuyển qua khu vực này mỗi ngày.
Về mặt pháp lý, Hormuz được coi là eo biển quốc tế dùng cho hoạt động hàng hải quốc tế. Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), tàu thuyền và máy bay của mọi quốc gia được hưởng quyền quá cảnh (transit passage) qua các eo biển quốc tế mà không bị cản trở hoặc phải xin phép trước.
Điều đó đồng nghĩa với việc các quốc gia ven eo biển không được tùy tiện đình chỉ quyền quá cảnh hoặc áp đặt những điều kiện làm cản trở hoạt động lưu thông quốc tế.
Mỹ có thể tự thu phí hay không?
Đề xuất của Tổng thống Trump không phải là việc Mỹ kiểm soát lãnh thổ tại Hormuz, mà là thu phí với lập luận Washington đang bỏ nhiều nguồn lực để bảo đảm an ninh hàng hải.
Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia luật quốc tế, việc một quốc gia thứ ba tự ý thu phí đối với tàu thuyền qua eo biển quốc tế gần như không có cơ sở pháp lý.
Các quy định hiện hành không trao cho bất kỳ quốc gia nào quyền thu phí chỉ vì nước đó tham gia bảo vệ an ninh hàng hải. Nếu muốn áp dụng cơ chế chia sẻ chi phí, điều này thường phải được thực hiện thông qua các hiệp định quốc tế hoặc thỏa thuận đa phương, chứ không thể bằng quyết định đơn phương.
Chính vì vậy, ngay sau khi ý tưởng được công bố, nhiều chuyên gia nhận định đây sẽ là tiền lệ chưa từng có trong luật biển hiện đại.
Điều đáng chú ý là Mỹ từng phản đối chính điều này
Một điểm gây tranh cãi là đề xuất của ông Trump dường như mâu thuẫn với lập trường lâu nay của Washington.
Trong nhiều năm, Mỹ luôn phản đối mọi nỗ lực kiểm soát hoặc hạn chế quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Washington nhiều lần chỉ trích Iran khi Tehran đe dọa phong tỏa eo biển hoặc gợi ý áp đặt các biện pháp kiểm soát đối với tàu thương mại.
Cuối tháng 6, Ngoại trưởng Marco Rubio còn khẳng định rõ rằng không quốc gia nào được phép áp phí hoặc lệ phí tại các tuyến đường thủy quốc tế, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc này phải được áp dụng đối với Hormuz cũng như mọi eo biển quốc tế khác.
Phát biểu này cũng phù hợp với tuyên bố chung mà Mỹ cùng nhiều đối tác ký kết nhằm phản đối mọi hành động đơn phương kiểm soát hoạt động hàng hải tại Hormuz.
Vì sao Nhà Trắng lo ngại?
Theo Reuters và Axios, nhiều cố vấn của Tổng thống Trump đã phản đối kế hoạch ngay từ đầu vì cho rằng nó có thể làm suy yếu lập trường pháp lý mà Mỹ xây dựng suốt nhiều thập kỷ.
Nếu Washington tuyên bố mình có quyền thu phí vì đang bảo vệ tuyến hàng hải, Iran hoàn toàn có thể sử dụng lập luận tương tự để khẳng định nước này cũng có quyền áp đặt các khoản phí hoặc điều kiện đối với tàu bè đi qua Hormuz.
Thực tế, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã nhanh chóng tận dụng cơ hội này. Ông viết trên mạng xã hội rằng nếu người bảo đảm an ninh hàng hải xứng đáng được thu phí thì Iran cũng có thể làm điều tương tự, dù cho rằng mức 20% mà ông Trump đề xuất là quá cao.
Giới quan sát đánh giá phản ứng của Tehran đã minh họa chính xác điều mà các cố vấn Nhà Trắng lo ngại: một đề xuất mang tính chính trị có thể vô tình tạo thêm cơ sở cho lập luận của đối thủ.
Nếu Mỹ thực hiện, điều gì có thể xảy ra?
Ngoài những tranh cãi pháp lý, việc Mỹ đơn phương thu phí còn có nguy cơ tạo ra nhiều hệ lụy.
Trước hết là phản ứng từ các đồng minh vùng Vịnh, vốn phụ thuộc rất lớn vào hoạt động xuất khẩu dầu qua Hormuz. Việc tăng chi phí vận tải có thể khiến giá năng lượng toàn cầu biến động và làm gia tăng áp lực lạm phát.
Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia cảnh báo một tiền lệ như vậy có thể khiến các quốc gia khác viện dẫn lý do "bảo đảm an ninh" để áp đặt các khoản phí tương tự tại những tuyến hàng hải chiến lược khác trên thế giới. Điều này sẽ làm suy yếu nguyên tắc tự do hàng hải – nền tảng của thương mại quốc tế trong nhiều thập kỷ qua.
Vì sao ông Trump rút lại kế hoạch?
Chỉ một ngày sau tuyên bố gây tranh cãi, Tổng thống Trump cho biết đã nhận được nhiều cuộc điện đàm từ lãnh đạo các nước vùng Vịnh. Thay vì để Mỹ thu phí qua Hormuz, các nước này đề xuất tăng đầu tư vào Mỹ theo một cơ chế khác.
Sau đó, ông Trump tuyên bố từ bỏ ý tưởng thu phí và chuyển sang nhấn mạnh các cam kết đầu tư từ các đồng minh.
Việc kế hoạch nhanh chóng bị hủy bỏ cho thấy không chỉ sức ép ngoại giao từ các đối tác Trung Đông, mà còn phản ánh những rào cản pháp lý và chính trị rất lớn đối với bất kỳ nỗ lực đơn phương nào nhằm thu phí tại một eo biển quốc tế như Hormuz.
Theo nhiều chuyên gia luật biển và giới quan sát quốc tế, câu trả lời là rất khó, bởi điều này có thể đi ngược với những nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế mà chính Washington nhiều năm qua luôn bảo vệ.
Tàu hàng neo đậu ở eo biển Hormuz ngoài khơi Bandar Abbas, Iran, ngày 30/6. Ảnh: AP
Eo biển Hormuz có vị trí pháp lý đặc biệt
Nằm giữa Iran và Oman, eo biển Hormuz là tuyến đường biển nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và biển Arab. Đây là một trong những "điểm nghẽn" chiến lược nhất thế giới khi khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu được vận chuyển qua khu vực này mỗi ngày.
Về mặt pháp lý, Hormuz được coi là eo biển quốc tế dùng cho hoạt động hàng hải quốc tế. Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), tàu thuyền và máy bay của mọi quốc gia được hưởng quyền quá cảnh (transit passage) qua các eo biển quốc tế mà không bị cản trở hoặc phải xin phép trước.
Điều đó đồng nghĩa với việc các quốc gia ven eo biển không được tùy tiện đình chỉ quyền quá cảnh hoặc áp đặt những điều kiện làm cản trở hoạt động lưu thông quốc tế.
Mỹ có thể tự thu phí hay không?
Đề xuất của Tổng thống Trump không phải là việc Mỹ kiểm soát lãnh thổ tại Hormuz, mà là thu phí với lập luận Washington đang bỏ nhiều nguồn lực để bảo đảm an ninh hàng hải.
Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia luật quốc tế, việc một quốc gia thứ ba tự ý thu phí đối với tàu thuyền qua eo biển quốc tế gần như không có cơ sở pháp lý.
Các quy định hiện hành không trao cho bất kỳ quốc gia nào quyền thu phí chỉ vì nước đó tham gia bảo vệ an ninh hàng hải. Nếu muốn áp dụng cơ chế chia sẻ chi phí, điều này thường phải được thực hiện thông qua các hiệp định quốc tế hoặc thỏa thuận đa phương, chứ không thể bằng quyết định đơn phương.
Chính vì vậy, ngay sau khi ý tưởng được công bố, nhiều chuyên gia nhận định đây sẽ là tiền lệ chưa từng có trong luật biển hiện đại.
Điều đáng chú ý là Mỹ từng phản đối chính điều này
Một điểm gây tranh cãi là đề xuất của ông Trump dường như mâu thuẫn với lập trường lâu nay của Washington.
Trong nhiều năm, Mỹ luôn phản đối mọi nỗ lực kiểm soát hoặc hạn chế quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Washington nhiều lần chỉ trích Iran khi Tehran đe dọa phong tỏa eo biển hoặc gợi ý áp đặt các biện pháp kiểm soát đối với tàu thương mại.
Cuối tháng 6, Ngoại trưởng Marco Rubio còn khẳng định rõ rằng không quốc gia nào được phép áp phí hoặc lệ phí tại các tuyến đường thủy quốc tế, đồng thời nhấn mạnh nguyên tắc này phải được áp dụng đối với Hormuz cũng như mọi eo biển quốc tế khác.
Phát biểu này cũng phù hợp với tuyên bố chung mà Mỹ cùng nhiều đối tác ký kết nhằm phản đối mọi hành động đơn phương kiểm soát hoạt động hàng hải tại Hormuz.
Vì sao Nhà Trắng lo ngại?
Theo Reuters và Axios, nhiều cố vấn của Tổng thống Trump đã phản đối kế hoạch ngay từ đầu vì cho rằng nó có thể làm suy yếu lập trường pháp lý mà Mỹ xây dựng suốt nhiều thập kỷ.
Nếu Washington tuyên bố mình có quyền thu phí vì đang bảo vệ tuyến hàng hải, Iran hoàn toàn có thể sử dụng lập luận tương tự để khẳng định nước này cũng có quyền áp đặt các khoản phí hoặc điều kiện đối với tàu bè đi qua Hormuz.
Thực tế, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã nhanh chóng tận dụng cơ hội này. Ông viết trên mạng xã hội rằng nếu người bảo đảm an ninh hàng hải xứng đáng được thu phí thì Iran cũng có thể làm điều tương tự, dù cho rằng mức 20% mà ông Trump đề xuất là quá cao.
Giới quan sát đánh giá phản ứng của Tehran đã minh họa chính xác điều mà các cố vấn Nhà Trắng lo ngại: một đề xuất mang tính chính trị có thể vô tình tạo thêm cơ sở cho lập luận của đối thủ.
Nếu Mỹ thực hiện, điều gì có thể xảy ra?
Ngoài những tranh cãi pháp lý, việc Mỹ đơn phương thu phí còn có nguy cơ tạo ra nhiều hệ lụy.
Trước hết là phản ứng từ các đồng minh vùng Vịnh, vốn phụ thuộc rất lớn vào hoạt động xuất khẩu dầu qua Hormuz. Việc tăng chi phí vận tải có thể khiến giá năng lượng toàn cầu biến động và làm gia tăng áp lực lạm phát.
Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia cảnh báo một tiền lệ như vậy có thể khiến các quốc gia khác viện dẫn lý do "bảo đảm an ninh" để áp đặt các khoản phí tương tự tại những tuyến hàng hải chiến lược khác trên thế giới. Điều này sẽ làm suy yếu nguyên tắc tự do hàng hải – nền tảng của thương mại quốc tế trong nhiều thập kỷ qua.
Vì sao ông Trump rút lại kế hoạch?
Chỉ một ngày sau tuyên bố gây tranh cãi, Tổng thống Trump cho biết đã nhận được nhiều cuộc điện đàm từ lãnh đạo các nước vùng Vịnh. Thay vì để Mỹ thu phí qua Hormuz, các nước này đề xuất tăng đầu tư vào Mỹ theo một cơ chế khác.
Sau đó, ông Trump tuyên bố từ bỏ ý tưởng thu phí và chuyển sang nhấn mạnh các cam kết đầu tư từ các đồng minh.
Việc kế hoạch nhanh chóng bị hủy bỏ cho thấy không chỉ sức ép ngoại giao từ các đối tác Trung Đông, mà còn phản ánh những rào cản pháp lý và chính trị rất lớn đối với bất kỳ nỗ lực đơn phương nào nhằm thu phí tại một eo biển quốc tế như Hormuz.
