Đoạn Video
Ảnh
Đầu năm nay, Yan Lixiang, nhà nghiên cứu giáo dục tại Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc), đã tự dựng các khóa học trực tuyến bằng một tác nhân AI. Ông phát hiện chính AI này có thể tự làm hết bài tập, trả lời câu hỏi và tham gia thảo luận, người học không cần nghĩ gì cả. Từ đó ông nhận ra việc dạy sinh viên lập luận và suy nghĩ độc lập quan trọng hơn bao giờ hết.
Theo trang Caixin của Trung Quốc, nỗi lo này không riêng gì ông. Một khảo sát năm 2025 của Hiệp hội các trường cao đẳng và đại học (ACU) với hơn 1.000 giảng viên cho thấy 90% tin rằng AI tạo sinh (Generative AI, loại AI có thể tự viết, tóm tắt, suy luận) sẽ làm yếu kỹ năng tư duy phản biện của sinh viên. Còn trong một khảo sát toàn cầu năm nay với hơn 8.000 sinh viên, khoảng 20% người dùng AI thừa nhận họ thấy khó tự giải quyết vấn đề hơn khi không có AI.
Nhà tâm lý học nhận thức Daniel Willingham (Đại học Virginia) giải thích khá gọn: học tập là kết quả của quá trình xử lý nhận thức, mà quá trình này vốn tốn nhiều công sức. AI lấy đi đúng phần "tốn công" ấy.
Vậy tư duy phản biện là gì? Theo tạp chí Nature, không có một câu trả lời chung. Người thì nhấn mạnh phân tích và lý luận, người thì coi trọng việc phân biệt độ tin cậy của bằng chứng, người thì tập trung so sánh các quan điểm, người khác lại quý khả năng tự nhìn ra sai lầm của chính mình. Nhưng có một điểm quan trọng: tư duy phản biện không tách rời kiến thức của từng lĩnh vực. Nhà tâm lý học giáo dục Paul Kirchner (Đại học Mở của Hà Lan) nói đây không phải phương pháp dùng được cho mọi thứ.
Ví dụ, một bác sĩ thần kinh chưa chắc giỏi xử lý ca tim mạch. Người phân tích bằng chứng tốt ở lĩnh vực quen thuộc cũng chưa chắc phán đoán tốt ở lĩnh vực lạ, vì phán đoán cần nền tảng kiến thức. Thiếu nền tảng đó, "tư duy phản biện" dễ thành một khái niệm rỗng.
Vậy AI có thật sự làm suy giảm khả năng học không? Hiện chưa có kết luận rõ ràng. AI tạo sinh còn khá mới, các công cụ khác nhau nhiều, kết quả nghiên cứu chưa nhất quán và thiếu nghiên cứu dài hạn nghiêm túc.
Tuy vậy, có một vấn đề đáng chú ý. Nghiên cứu năm 2021 trên Nature Communications cho thấy sau khi dùng Google, người ta dễ nhầm kiến thức trên mạng với kiến thức của mình, và đánh giá quá cao khả năng trả lời khi không có internet. AI tạo sinh có thể khuếch đại hiện tượng này, vì nó trực tiếp sắp xếp, tóm tắt và suy luận thay người dùng. Một nghiên cứu năm 2024 ghi nhận học sinh trung học cơ sở dùng ChatGPT học toán có kết quả tốt hơn, nhưng khi bỏ công cụ, kết quả lại thấp hơn nhóm chưa từng dùng. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh không nên kết luận vội rằng AI nhất thiết gây hại cho việc học, vì số nghiên cứu còn ít và chưa thống nhất.
Yan Lixiang cũng gặp chuyện tương tự trong thí nghiệm của mình. Một số sinh viên không muốn dùng công cụ AI buộc họ phải giải thích lý luận và so sánh đáp án, vì mất thời gian hơn. Họ thích ChatGPT vì nó đưa câu trả lời ngay.
Theo Washington Post, một số giáo sư ở Mỹ cũng thấy điều tương tự. Có sinh viên nộp bài luận trôi chảy, cấu trúc tốt nhưng không giải thích được chính luận điểm của mình. Có người dùng AI tạo ra đoạn mã chạy được nhưng không nói nổi vì sao mã lại viết như vậy. Vì thế, một số giáo sư đã đổi cách đánh giá, đưa vào bài viết trên lớp, phản hồi bằng miệng và ghi chép quá trình học.
Còn trong thời đại tràn ngập thông tin, nhận diện tin sai lệch cũng là một kỹ năng quan trọng. Một nghiên cứu về thanh niên Philippines cho thấy 63% tự tin mình nhận ra tin giả, nhưng chỉ 26% làm đúng thật sự. Các nhà nghiên cứu đang thử hai hướng. Một là "miễn dịch thông tin", tức cho người ta xem trước những chiêu lừa phổ biến để quen với dạng tin sai lệch. Hai là "đọc chéo", tức làm như người kiểm chứng thông tin, rời khỏi trang lạ và tìm hiểu về nơi đăng tin qua các nguồn đáng tin khác. Chẳng hạn, gặp một trang nói về hiệu quả của một phương pháp chữa bệnh, thay vì đọc tiếp, hãy tra xem tổ chức đứng sau tuyên bố đó là ai.
Quan trọng hơn cả, việc học phải đòi hỏi một mức nỗ lực nhất định. Nhà tâm lý học Tanya Lombroso (Đại học Princeton) cho biết những cách học tốn công như làm bài kiểm tra, tóm tắt từ trí nhớ, học có khoảng nghỉ và suy nghĩ kỹ về tài liệu giúp nhớ và hiểu tốt hơn so với đọc thụ động, tìm nhanh hay hỏi AI. Thomas Nigellen (Đại học Uppsala, Thụy Điển) khuyên sinh viên nên tự suy nghĩ, tự hình thành quan điểm và lý lẽ trước khi hỏi AI, để không bị câu trả lời dẫn dắt. Ông cũng cho rằng tư duy phản biện cần tích lũy kiến thức lâu dài. Lombroso thì nhắc rằng cha mẹ và giáo viên thường đưa đáp án quá nhanh, trong khi quá trình "vượt khó" cũng là một phần của việc rèn tư duy.
AI có thể là trợ lý đắc lực. Nhưng những lúc khó, bực bội và chậm chạp khi học chính là nơi tư duy phản biện lớn lên. Khi câu trả lời ở đâu cũng có sẵn, sẵn lòng dùng chính bộ óc của mình có lẽ mới là kỹ năng hiếm nhất.
>> Ảnh hưởng của AI tới học sinh và việc học tập
Theo trang Caixin của Trung Quốc, nỗi lo này không riêng gì ông. Một khảo sát năm 2025 của Hiệp hội các trường cao đẳng và đại học (ACU) với hơn 1.000 giảng viên cho thấy 90% tin rằng AI tạo sinh (Generative AI, loại AI có thể tự viết, tóm tắt, suy luận) sẽ làm yếu kỹ năng tư duy phản biện của sinh viên. Còn trong một khảo sát toàn cầu năm nay với hơn 8.000 sinh viên, khoảng 20% người dùng AI thừa nhận họ thấy khó tự giải quyết vấn đề hơn khi không có AI.
Nhà tâm lý học nhận thức Daniel Willingham (Đại học Virginia) giải thích khá gọn: học tập là kết quả của quá trình xử lý nhận thức, mà quá trình này vốn tốn nhiều công sức. AI lấy đi đúng phần "tốn công" ấy.
Vậy tư duy phản biện là gì? Theo tạp chí Nature, không có một câu trả lời chung. Người thì nhấn mạnh phân tích và lý luận, người thì coi trọng việc phân biệt độ tin cậy của bằng chứng, người thì tập trung so sánh các quan điểm, người khác lại quý khả năng tự nhìn ra sai lầm của chính mình. Nhưng có một điểm quan trọng: tư duy phản biện không tách rời kiến thức của từng lĩnh vực. Nhà tâm lý học giáo dục Paul Kirchner (Đại học Mở của Hà Lan) nói đây không phải phương pháp dùng được cho mọi thứ.
Ví dụ, một bác sĩ thần kinh chưa chắc giỏi xử lý ca tim mạch. Người phân tích bằng chứng tốt ở lĩnh vực quen thuộc cũng chưa chắc phán đoán tốt ở lĩnh vực lạ, vì phán đoán cần nền tảng kiến thức. Thiếu nền tảng đó, "tư duy phản biện" dễ thành một khái niệm rỗng.
Vậy AI có thật sự làm suy giảm khả năng học không? Hiện chưa có kết luận rõ ràng. AI tạo sinh còn khá mới, các công cụ khác nhau nhiều, kết quả nghiên cứu chưa nhất quán và thiếu nghiên cứu dài hạn nghiêm túc.
Tuy vậy, có một vấn đề đáng chú ý. Nghiên cứu năm 2021 trên Nature Communications cho thấy sau khi dùng Google, người ta dễ nhầm kiến thức trên mạng với kiến thức của mình, và đánh giá quá cao khả năng trả lời khi không có internet. AI tạo sinh có thể khuếch đại hiện tượng này, vì nó trực tiếp sắp xếp, tóm tắt và suy luận thay người dùng. Một nghiên cứu năm 2024 ghi nhận học sinh trung học cơ sở dùng ChatGPT học toán có kết quả tốt hơn, nhưng khi bỏ công cụ, kết quả lại thấp hơn nhóm chưa từng dùng. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh không nên kết luận vội rằng AI nhất thiết gây hại cho việc học, vì số nghiên cứu còn ít và chưa thống nhất.
Yan Lixiang cũng gặp chuyện tương tự trong thí nghiệm của mình. Một số sinh viên không muốn dùng công cụ AI buộc họ phải giải thích lý luận và so sánh đáp án, vì mất thời gian hơn. Họ thích ChatGPT vì nó đưa câu trả lời ngay.
Theo Washington Post, một số giáo sư ở Mỹ cũng thấy điều tương tự. Có sinh viên nộp bài luận trôi chảy, cấu trúc tốt nhưng không giải thích được chính luận điểm của mình. Có người dùng AI tạo ra đoạn mã chạy được nhưng không nói nổi vì sao mã lại viết như vậy. Vì thế, một số giáo sư đã đổi cách đánh giá, đưa vào bài viết trên lớp, phản hồi bằng miệng và ghi chép quá trình học.
Còn trong thời đại tràn ngập thông tin, nhận diện tin sai lệch cũng là một kỹ năng quan trọng. Một nghiên cứu về thanh niên Philippines cho thấy 63% tự tin mình nhận ra tin giả, nhưng chỉ 26% làm đúng thật sự. Các nhà nghiên cứu đang thử hai hướng. Một là "miễn dịch thông tin", tức cho người ta xem trước những chiêu lừa phổ biến để quen với dạng tin sai lệch. Hai là "đọc chéo", tức làm như người kiểm chứng thông tin, rời khỏi trang lạ và tìm hiểu về nơi đăng tin qua các nguồn đáng tin khác. Chẳng hạn, gặp một trang nói về hiệu quả của một phương pháp chữa bệnh, thay vì đọc tiếp, hãy tra xem tổ chức đứng sau tuyên bố đó là ai.
Quan trọng hơn cả, việc học phải đòi hỏi một mức nỗ lực nhất định. Nhà tâm lý học Tanya Lombroso (Đại học Princeton) cho biết những cách học tốn công như làm bài kiểm tra, tóm tắt từ trí nhớ, học có khoảng nghỉ và suy nghĩ kỹ về tài liệu giúp nhớ và hiểu tốt hơn so với đọc thụ động, tìm nhanh hay hỏi AI. Thomas Nigellen (Đại học Uppsala, Thụy Điển) khuyên sinh viên nên tự suy nghĩ, tự hình thành quan điểm và lý lẽ trước khi hỏi AI, để không bị câu trả lời dẫn dắt. Ông cũng cho rằng tư duy phản biện cần tích lũy kiến thức lâu dài. Lombroso thì nhắc rằng cha mẹ và giáo viên thường đưa đáp án quá nhanh, trong khi quá trình "vượt khó" cũng là một phần của việc rèn tư duy.
AI có thể là trợ lý đắc lực. Nhưng những lúc khó, bực bội và chậm chạp khi học chính là nơi tư duy phản biện lớn lên. Khi câu trả lời ở đâu cũng có sẵn, sẵn lòng dùng chính bộ óc của mình có lẽ mới là kỹ năng hiếm nhất.
>> Ảnh hưởng của AI tới học sinh và việc học tập
