Vì sao nhiều người vẫn cho bạn bè, người thân vay tiền dù có nhiều trường hợp mất cả tiền lẫn tình, thậm chí vướng vòng lao lý?

[Hue Hoang]

Trong cuộc sống, không ít người từng rơi vào một tình huống quen thuộc: người thân, bạn bè gặp khó khăn, ngỏ lời vay tiền với những lời hứa hẹn chân thành (nhiều người cho vay vì tình cảm, nhiều người cho vay có nhận lãi suất nhưng cái chính vẫn là chỗ thân tình). Vì tình nghĩa, vì tin tưởng, họ sẵn sàng rút tiền tiết kiệm, thậm chí đi vay hộ để giúp đỡ. Thế nhưng kết cục lại thường không như mong đợi. Tiền không đòi được, quan hệ tan vỡ, và trong những trường hợp cực đoan, chủ nợ còn trở thành bị cáo vì những hành vi bộc phát trong lúc mất kiểm soát.

Tại sao một giao dịch tưởng như đơn giản lại có thể dẫn đến những bi kịch như vậy? Nhất là khi đã có rất nhiều trường hợp là bài học nhãn tiền. Hãy cùng tôi thử phân tích một số lý do.

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở cách nhiều người quyết định cho vay.

Trong các giao dịch thông thường, ngân hàng hay tổ chức tín dụng luôn đánh giá khả năng trả nợ, yêu cầu tài sản bảo đảm và lập hợp đồng rõ ràng. Ngược lại, khi đối tượng vay là người thân hoặc bạn bè, nhiều người lại dựa hoàn toàn vào sự tin tưởng. Họ nghĩ rằng "người quen sẽ không lừa mình", "đã là anh em thì không cần giấy tờ", hoặc "lúc khó khăn phải giúp nhau". Chính vì vậy, khoản vay thường không có hợp đồng, không xác định thời hạn trả nợ cụ thể, thậm chí không có bất kỳ bằng chứng nào ngoài vài tin nhắn hoặc lời nói.

Khi xảy ra tranh chấp, người cho vay mới nhận ra rằng tình cảm không phải là một cơ chế bảo đảm tài chính.

Con nợ thay đổi khi áp lực trả nợ xuất hiện

Đạo diễn Lê Minh (ngoài cùng bên trái) ra tòa vì cho ném sơn và mắm tép vào nhà bạn mượn tiền không trả. Ảnh: TTO

Có lẽ trong hầu hết các trường hợp, người vay thực sự có ý định trả nợ. Tuy nhiên, công việc thất bại, kinh doanh thua lỗ hoặc cuộc sống phát sinh biến cố khiến họ mất khả năng thanh toán. Điều đáng nói là khi món nợ kéo dài, tâm lý người vay thường thay đổi. Ban đầu họ cảm thấy áy náy. Sau đó là né tránh. Tiếp theo là tìm lý do biện minh. Cuối cùng, một số người chuyển sang thái độ bất cần hoặc thậm chí *********.

Trong tâm lý học, đây là cơ chế tự bảo vệ bản thân. Khi không thể giải quyết vấn đề, con người có xu hướng phủ nhận hoặc đổ lỗi để giảm cảm giác tội lỗi. Chính vì vậy mới xuất hiện những tình huống khiến chủ nợ tức giận: người vay vẫn đăng ảnh du lịch, mua sắm, ăn uống sang trọng nhưng liên tục khất nợ hoặc không trả lời điện thoại.

Nếu chỉ đơn thuần mất tiền, nhiều người cho vay có thể chấp nhận được. Điều khiến họ bức xúc là cảm giác bị lợi dụng. Họ nhớ lại những lần mình giúp đỡ, những lời cảm ơn, những lời hứa chắc nịch. Càng nghĩ, họ càng cảm thấy mình bị phản bội. Món nợ lúc này không còn là câu chuyện tài chính mà trở thành câu chuyện về lòng tin và lòng tự trọng. Đó là lý do nhiều chủ nợ không chỉ muốn lấy lại tiền. Họ muốn được tôn trọng, muốn người vay thừa nhận trách nhiệm của mình.

Khi đối diện với thái độ thờ ơ, né tránh hoặc thách thức từ con nợ, cảm giác tổn thương thường chuyển hóa thành sự tức giận.

Chủ nợ vướng vòng lao lý

Đây là phần bi kịch nhất của câu chuyện. Trong trạng thái bị dồn nén suốt nhiều tháng hoặc nhiều năm, một số người bắt đầu hành động theo cảm xúc thay vì theo pháp luật.

Có người liên tục gọi điện, nhắn tin đe dọa. Có người kéo người thân đến nhà gây áp lực. Có người giữ người trái phép để ép viết giấy nhận nợ. Nghiêm trọng hơn, đã có những vụ việc dẫn tới hành hung, cố ý gây thương tích hoặc thậm chí án mạng.

Điều nghịch lý là khoản nợ ban đầu khiến họ trở thành nạn nhân, nhưng hành vi bộc phát sau đó lại khiến họ trở thành người vi phạm pháp luật. Pháp luật bảo vệ quyền đòi nợ hợp pháp, nhưng không cho phép bất kỳ ai tự ý sử dụng bạo lực, đe dọa hoặc cưỡng ép người khác.

Trong nhiều vụ án, số tiền bị chiếm dụng có thể chỉ vài chục hoặc vài trăm triệu đồng, nhưng cái giá mà người cho vay phải trả lại là nhiều năm tù giam.

Bài học đắt giá về tiền bạc và các mối quan hệ

Người ta thường nói muốn biết một mối quan hệ bền vững đến đâu, hãy thử liên quan đến tiền bạc. Tiền có khả năng phơi bày tính cách, trách nhiệm và đạo đức của mỗi người. Nó cũng cho thấy một thực tế rằng tình cảm và tài chính cần được tách bạch.

Giúp đỡ người thân, bạn bè là điều đáng quý, nhưng sự giúp đỡ đó cần đi kèm nguyên tắc rõ ràng. Một bản cam kết, một thời hạn trả nợ cụ thể hay những bằng chứng giao dịch không phải là biểu hiện của sự thiếu tin tưởng. Ngược lại, đó là cách để bảo vệ cả hai bên khỏi những xung đột trong tương lai.

Bởi cuối cùng, điều đáng tiếc nhất không phải là mất tiền. Điều đáng tiếc là một khoản vay tưởng như xuất phát từ lòng tốt lại có thể phá hủy tình bạn, tình thân, và trong những trường hợp cực đoan, đẩy con người vào vòng lao lý chỉ vì không kiểm soát được cơn giận của mình.

Nên luôn nhớ trước khi cho vay tiền, bạn rất có thể rơi vào tình cảnh xấu nhất: mất cả tiền và bạn, và thậm chí mất cả tự do của bản thân!