Đoạn Video
Ảnh
Nguyễn Thị Phương Thúy✔
Thành viên nổi tiếng
Hôm trước về thăm nhà, mình thấy mẹ ngồi xem điện thoại, mắt sáng rỡ, rồi quay sang bảo: “Con coi này, con mèo gì mà khôn quá trời, còn thông minh hơn người, biết cả rán cá nữa.” Mình nhìn vào màn hình, thấy một con mèo mặc tạp dề đứng bên bếp, cầm cái chảo lật con cá vàng ươm, lông mượt như vừa ra tiệm, ánh sáng đẹp như phim quảng cáo. Mình bảo mẹ đó là video AI, mèo làm gì biết rán cá. Mẹ lườm mình một cái: “Con đừng có nói bậy, người ta quay rõ ràng thế kia, mẹ thấy tận mắt.” Rồi mẹ hỏi tiếp, rất nghiêm túc, không biết chủ con mèo ở đâu, mẹ muốn mua một con về nuôi cho nó rán cá giùm.
Mình cười đến chảy nước mắt, nhưng chưa tới ba phút sau thì hết cười nổi, vì giải thích kiểu gì mẹ cũng không nghe. Mình chỉ cho mẹ xem mấy chỗ lạ, chân con mèo cử động hơi lướt, cái chảo không có hơi nóng, con cá trở mặt mà không bắn dầu. Mẹ bảo con mèo nó giỏi thì nó rán khéo, hơi đâu mà bắn dầu. Mình nói AI làm ra hết đó mẹ, mẹ đáp thế mấy cái trên mạng toàn là giả hết à, vậy cái nào là thật, con cứ nói vậy ai tin được. Câu hỏi nghe cũng hợp lý, và mình chợt thấy mẹ có lý ở chỗ đó.
Chuyện nhà mình chưa thấm vào đâu so với nhà bác hàng xóm. Bác trai cãi nhau với con gái cả buổi chiều chỉ vì một video bà cụ 90 tuổi cõng người đàn ông đi qua suối để cứu mạng, bác bảo đó là chuyện thật, báo đài đưa rồi, con gái bảo là AI làm, bác nổi nóng, nói con ăn học nhiều mà không có lòng tin vào thế giới. Cuối cùng cả nhà im lặng ăn cơm, ai cũng ấm ức. Một ông bạn mình kể ba ông mỗi tối ngồi xem phim ngắn xuyên không, trùng sinh, tổng tài giả nghèo đi tìm vợ, xem xong còn kể lại cho cả nhà nghe với giọng hào hứng như chuyện có thật ở xóm bên, rồi hỏi sao con người ta giàu thế mà mình không có cơ hội gặp.
Cái khó là các cụ không ngốc. Các cụ cả đời tin vào mắt mình, thấy hình ảnh có người, có tiếng, có chuyển động là tin, vì mấy chục năm qua đúng là như vậy. Bây giờ công nghệ làm giả giỏi đến mức người trẻ như mình đôi khi cũng phải nhìn lại hai lần mới nhận ra. Chuyện xem phim giải trí thì còn vui, nhưng khi video AI giả mạo tin tức, giả giọng người thân, giả bác sĩ bán thuốc, giả người nổi tiếng kêu gọi đầu tư thì chuyện cười thành chuyện nghiêm túc, vì người già có thể tin rồi chuyển tiền, mua đồ, hay lan truyền thêm cho cả nhóm bạn già.
Vì vậy mình nghĩ việc mong nhà nước và các nền tảng quản lý chặt hơn là chuyện hợp lý, nhất là bắt buộc gắn nhãn rõ ràng cho nội dung do AI tạo ra, dòng chữ đủ lớn, xuất hiện suốt video chứ không phải dòng chú thích nhỏ xíu ở góc mà ai cũng lướt qua. Các nền tảng cũng nên có trách nhiệm hơn với các phim ngắn nhắm vào người cao tuổi, nhất là cơ chế thu tiền tự động mà nhiều cụ không hay biết. Quy định thì cần thời gian, trong lúc chờ đó, gia đình vẫn có thể tự làm vài việc đơn giản.
Việc đầu tiên mình học được là đừng cãi thắng cha mẹ. Cãi kiểu “mẹ ngốc, cái đó giả” chỉ khiến mẹ thấy mình bị coi thường, càng khăng khăng giữ ý. Thay vào đó, ngồi xem cùng mẹ, rồi hỏi nhẹ: “Mẹ thấy con mèo này nuôi ở nhà ai vậy, mình thử tìm xem nhé”, rồi cùng tra thử. Thường thì tìm không ra nguồn nào, hoặc thấy nhiều video giống nhau, từ đó mẹ tự thấy có điều lạ. Mình cũng chỉ vài mẹo đơn giản cho mẹ: video quá đẹp, quá hoàn hảo, động vật hay trẻ con làm việc người lớn, giọng đọc đều đều như máy, không rõ ai đăng hay đăng ở đâu thì nên nghi ngờ.
Việc thứ hai, quan trọng hơn, là đặt một quy tắc chung cho cả nhà: bất cứ video nào kêu gọi chuyển tiền, mua hàng, bấm vào đường dẫn lạ hay đưa thông tin cá nhân thì gọi hỏi con trước, dù thấy thật đến đâu. Quy tắc này cụ dễ nghe hơn việc phải phân biệt thật giả, vì nó không bắt cụ thừa nhận mình bị lừa, mà chỉ nhờ con kiểm tra giúp cho yên tâm.
Hôm sau mình thử một cách khác. Mình bảo mẹ: “Mẹ ơi, con mèo đó khôn quá, nhưng con nghe nói người ta làm bằng máy tính hết đó, mẹ hỏi bà Tư thử xem bà có thấy lạ không.” Mẹ gọi cho bà Tư, hai bà nói chuyện cả buổi, cuối cùng mẹ quay lại bảo: “Bà Tư cũng bảo giống con, chắc là máy làm thật.” Rồi mẹ thở dài tiếc rẻ: “Tiếc quá, mẹ cứ định mua con mèo đó.”
Mình cười, nhưng cũng nghĩ, thôi thì để mẹ tiếc con mèo biết rán cá còn hơn để mẹ tiếc một khoản tiền vì tin nhầm một video khác.
Mình cười đến chảy nước mắt, nhưng chưa tới ba phút sau thì hết cười nổi, vì giải thích kiểu gì mẹ cũng không nghe. Mình chỉ cho mẹ xem mấy chỗ lạ, chân con mèo cử động hơi lướt, cái chảo không có hơi nóng, con cá trở mặt mà không bắn dầu. Mẹ bảo con mèo nó giỏi thì nó rán khéo, hơi đâu mà bắn dầu. Mình nói AI làm ra hết đó mẹ, mẹ đáp thế mấy cái trên mạng toàn là giả hết à, vậy cái nào là thật, con cứ nói vậy ai tin được. Câu hỏi nghe cũng hợp lý, và mình chợt thấy mẹ có lý ở chỗ đó.
Chuyện nhà mình chưa thấm vào đâu so với nhà bác hàng xóm. Bác trai cãi nhau với con gái cả buổi chiều chỉ vì một video bà cụ 90 tuổi cõng người đàn ông đi qua suối để cứu mạng, bác bảo đó là chuyện thật, báo đài đưa rồi, con gái bảo là AI làm, bác nổi nóng, nói con ăn học nhiều mà không có lòng tin vào thế giới. Cuối cùng cả nhà im lặng ăn cơm, ai cũng ấm ức. Một ông bạn mình kể ba ông mỗi tối ngồi xem phim ngắn xuyên không, trùng sinh, tổng tài giả nghèo đi tìm vợ, xem xong còn kể lại cho cả nhà nghe với giọng hào hứng như chuyện có thật ở xóm bên, rồi hỏi sao con người ta giàu thế mà mình không có cơ hội gặp.
Cái khó là các cụ không ngốc. Các cụ cả đời tin vào mắt mình, thấy hình ảnh có người, có tiếng, có chuyển động là tin, vì mấy chục năm qua đúng là như vậy. Bây giờ công nghệ làm giả giỏi đến mức người trẻ như mình đôi khi cũng phải nhìn lại hai lần mới nhận ra. Chuyện xem phim giải trí thì còn vui, nhưng khi video AI giả mạo tin tức, giả giọng người thân, giả bác sĩ bán thuốc, giả người nổi tiếng kêu gọi đầu tư thì chuyện cười thành chuyện nghiêm túc, vì người già có thể tin rồi chuyển tiền, mua đồ, hay lan truyền thêm cho cả nhóm bạn già.
Vì vậy mình nghĩ việc mong nhà nước và các nền tảng quản lý chặt hơn là chuyện hợp lý, nhất là bắt buộc gắn nhãn rõ ràng cho nội dung do AI tạo ra, dòng chữ đủ lớn, xuất hiện suốt video chứ không phải dòng chú thích nhỏ xíu ở góc mà ai cũng lướt qua. Các nền tảng cũng nên có trách nhiệm hơn với các phim ngắn nhắm vào người cao tuổi, nhất là cơ chế thu tiền tự động mà nhiều cụ không hay biết. Quy định thì cần thời gian, trong lúc chờ đó, gia đình vẫn có thể tự làm vài việc đơn giản.
Việc đầu tiên mình học được là đừng cãi thắng cha mẹ. Cãi kiểu “mẹ ngốc, cái đó giả” chỉ khiến mẹ thấy mình bị coi thường, càng khăng khăng giữ ý. Thay vào đó, ngồi xem cùng mẹ, rồi hỏi nhẹ: “Mẹ thấy con mèo này nuôi ở nhà ai vậy, mình thử tìm xem nhé”, rồi cùng tra thử. Thường thì tìm không ra nguồn nào, hoặc thấy nhiều video giống nhau, từ đó mẹ tự thấy có điều lạ. Mình cũng chỉ vài mẹo đơn giản cho mẹ: video quá đẹp, quá hoàn hảo, động vật hay trẻ con làm việc người lớn, giọng đọc đều đều như máy, không rõ ai đăng hay đăng ở đâu thì nên nghi ngờ.
Việc thứ hai, quan trọng hơn, là đặt một quy tắc chung cho cả nhà: bất cứ video nào kêu gọi chuyển tiền, mua hàng, bấm vào đường dẫn lạ hay đưa thông tin cá nhân thì gọi hỏi con trước, dù thấy thật đến đâu. Quy tắc này cụ dễ nghe hơn việc phải phân biệt thật giả, vì nó không bắt cụ thừa nhận mình bị lừa, mà chỉ nhờ con kiểm tra giúp cho yên tâm.
Hôm sau mình thử một cách khác. Mình bảo mẹ: “Mẹ ơi, con mèo đó khôn quá, nhưng con nghe nói người ta làm bằng máy tính hết đó, mẹ hỏi bà Tư thử xem bà có thấy lạ không.” Mẹ gọi cho bà Tư, hai bà nói chuyện cả buổi, cuối cùng mẹ quay lại bảo: “Bà Tư cũng bảo giống con, chắc là máy làm thật.” Rồi mẹ thở dài tiếc rẻ: “Tiếc quá, mẹ cứ định mua con mèo đó.”
Mình cười, nhưng cũng nghĩ, thôi thì để mẹ tiếc con mèo biết rán cá còn hơn để mẹ tiếc một khoản tiền vì tin nhầm một video khác.
