Đoạn Video
Ảnh
Wandering Earth
Thành viên nổi tiếng
Việc đánh giá tính "phản cảm" hay "chuẩn mực" trong các sản phẩm nghệ thuật - đặc biệt là MV của những nghệ sĩ có sức ảnh hưởng sâu rộng như Sơn Tùng M-TP - thường dễ sa vào các cuộc tranh luận cảm tính. Thay vì sa đà vào việc công kích một cá nhân hay bảo vệ một góc nhìn đơn lẻ, đã đến lúc chúng ta cần lùi lại, nhìn nhận sự việc qua một lăng kính đa chiều, khách quan và mang tính xây dựng hệ thống hơn.
1. Đa chiều góc nhìn
Để có một đánh giá công tâm về một sản phẩm giải trí đại chúng, chúng ta cần bóc tách tác phẩm qua nhiều hệ quy chiếu khác nhau:
Góc nhìn văn hóa và biểu tượng: Chim Lạc từ lâu đã vươn tầm trở thành một biểu tượng thiêng liêng, đại diện cho cội nguồn và bản sắc Việt. Việc đặt con người lên trên hình ảnh này, đối với một bộ phận khán giả đề cao sự nghiêm cẩn của di sản, có thể mang lại cảm giác chưa phù hợp hoặc thiếu đi sự tôn kính cần thiết.
Góc nhìn về giới hạn bản địa và tiền lệ thực tiễn: Sự cởi mở trong hội nhập không đồng nghĩa với việc chúng ta rập khuôn phương Tây. Nếu ở Mỹ, quốc kỳ có thể được biến tấu thành trang phục đời thường (như quần đùi, áo tắm), thì tại Việt Nam, đó là lằn ranh đỏ không thể xâm phạm. Tuy nhiên, hành động đứng trên mô hình Chim Lạc thực chất lại hoàn toàn phù hợp với lăng kính văn hóa bản địa. Xuyên suốt lịch sử, biểu tượng Rồng thiêng (đứng đầu Tứ linh) vẫn được tiền nhân chế tác thành "thuyền rồng" - nơi con người thoải mái ngồi, đứng phía trên.
Ngay trong văn hóa đại chúng, từ năm 2004, ca sĩ Đan Trường cũng từng sử dụng mô hình Chim Lạc làm bệ đứng trình diễn và được công chúng đón nhận nhiệt liệt. Điều này chứng minh: việc biến biểu tượng thành bệ đỡ tôn vinh con người là một tiền lệ văn hóa vốn đã tồn tại và được chấp nhận ở Việt Nam, chứ không phải một sự báng bổ.
Góc nhìn nghệ thuật thị giác: Tuy nhiên, trong ngôn ngữ của MV đương đại, các nghệ sĩ hiếm khi mô phỏng hiện thực. Họ thường vận dụng các hình ảnh ẩn dụ, hư cấu thông qua kỹ xảo (CGI) để tạo hiệu ứng thị giác. Dưới lăng kính của chủ nghĩa siêu thực (surrealism), cảnh quay này nghiêng về một sự sắp đặt nghệ thuật nhằm tôn vinh nội lực vươn tầm, hơn là một ý định bôi bẩn hay xúc phạm thực tế.
Góc nhìn về ý đồ sáng tạo và khát vọng cất cánh: Toàn bộ nội dung MV thể hiện hình ảnh một chàng trai thành đạt mong muốn mang đến cho cô gái mình yêu những điều tốt nhất, "ngầu" nhất và đẳng cấp nhất. Đáng chú ý, trong thế giới siêu thực của MV, Sơn Tùng đã định hình Chim Lạc giống như một chiếc "phi cơ riêng" độc bản và sang trọng bậc nhất chuyên chở tình yêu, đặt nó ở vị trí độc tôn và giá trị nhất để dành tặng cho người mình trân quý, chính là một cách thể hiện sự tôn trọng tuyệt đối của người nghệ sĩ. Đặt trong bối cảnh này, sự xuất hiện của Chim Lạc rõ ràng xuất phát từ thiện ý và lòng tự hào dân tộc của ê-kíp. Chúng ta hoàn toàn có thể liên hệ ý tưởng này với một minh chứng thực tiễn: hình ảnh Chim Lạc sải cánh trên chiếc Boeing 787-9 Dreamliner của Vietnam Airlines. Giống như cách hãng hàng không quốc gia đưa biểu tượng khởi nguyên thời Đông Sơn lên dòng máy bay hiện đại bậc nhất để làm "sứ giả văn hóa" chinh phục bầu trời thế giới, việc nghệ sĩ mang di sản vào không gian âm nhạc cũng mang một khát vọng tương tự. Đó là mong ước dùng bản sắc cội nguồn làm bệ đỡ vững chắc, đưa những giá trị "Made in Vietnam" đầy tự hào vươn ra toàn cầu. Ở đó, quá khứ đang đồng hành và nâng bước tương lai.
Góc nhìn hội nhập âm nhạc: Xét về chuyên môn, sản phẩm cho thấy sự tính toán kỹ lưỡng để vươn ra biển lớn. Âm nhạc đạt đủ "độ sang" để đứng chung trong các playlist quốc tế. Đặc biệt, việc sử dụng kỹ thuật phát âm tiếng Anh mang âm hưởng châu Phi (Afrobeats) ăn khớp hoàn hảo với chất liệu nhạc Mỹ Latinh là minh chứng cho một tư duy làm nghề chuyên nghiệp, tiệm cận tiêu chuẩn toàn cầu.
2. Sự dịch chuyển ngôn ngữ: Từ “kể chuyện tuyến tính” đến "triển lãm thị giác"
Giới chuyên môn nhận định, MV này không đi theo lối mòn của cấu trúc tuyến tính (có mở đầu, diễn biến, cao trào và kết thúc), mà đóng vai trò như một "triển lãm thị giác”. Việc đặt hai hình thức kể chuyện này lên bàn cân đòi hỏi một cách tiếp cận biện chứng, bởi mỗi định dạng phục vụ một mục đích khác nhau trong nền công nghiệp văn hóa:
Giá trị cốt lõi của kể chuyện tuyến tính:
Cấu trúc tuyến tính là "ngữ pháp" kinh điển không thể thay thế. Nó xây dựng sự thấu cảm bền vững khi khán giả được đồng hành cùng nhân vật qua từng thăng trầm. Đặc biệt, trong việc truyền tải thông điệp lịch sử và giáo dục, lớp lang tuyến tính giúp tái hiện sự kiện mạch lạc, chân thực. Một kịch bản gốc xuất sắc chính là "trục xương sống" vững chãi nhất để khai thác vô số các sản phẩm phái sinh (game, tiểu thuyết, du lịch di sản) mà không bị hời hợt.
"Triển lãm thị giác" - Tái định nghĩa chiều sâu trong kỷ nguyên số:
Hiện nay, sự lên ngôi của "triển lãm thị giác" không hề làm mất đi chiều sâu tuyến tính, mà chỉ chuyển hóa hình thức của nó, tái định nghĩa cách chúng ta tiếp nhận thông tin trong kỷ nguyên số:
Chiều sâu dịch chuyển từ "Thời gian" sang "Không gian": Trong kể chuyện tuyến tính, khán giả đi theo trục thời gian (trước - sau) để tìm ý nghĩa. Trong triển lãm thị giác, chiều sâu nằm ở trục không gian (sự nén chặt). Một khung hình duy nhất có thể chứa đựng trang phục mang bản sắc dân tộc, một biểu tượng cổ xưa, và một kỹ xảo tương lai. Câu chuyện không được bày sẵn ra, mà đòi hỏi khán giả phải tự "giải mã" các ẩn dụ thị giác đó.
Trong một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hiện đại, hai định dạng này không triệt tiêu mà bổ trợ cho nhau. Các sản phẩm thị giác chuyển động nhanh, đầy tính biểu tượng có sức mạnh viral cực lớn, đóng vai trò như một lời mời gọi đầy kích thích. Khi khán giả (đặc biệt là giới trẻ) bị thu hút bởi sự "ngầu" và mãn nhãn ban đầu, họ sẽ nảy sinh trí tò mò để tự chủ động tìm về những tác phẩm cốt lõi mang tính tuyến tính (phim ảnh dài tập, sách lịch sử, tài liệu gốc) để khám phá chiều sâu thực sự.
Nói một cách hình tượng: "Triển lãm thị giác" chính là một tấm poster rực rỡ treo ngoài cửa, còn "câu chuyện tuyến tính" là toàn bộ hệ thống trưng bày quy mô, sâu sắc bên trong bảo tàng.
3. Kiến tạo Hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa giá trị
Khi hiểu rõ bản chất của từng định dạng, tư duy của chúng ta cần dịch chuyển từ "đối đầu, triệt tiêu" sang "cộng sinh, tương trợ". Thay vì để những người theo trường phái truyền thống phê phán các nghệ sĩ trẻ, chúng ta cần một mô hình Hệ sinh thái công nghiệp đa giá trị, nơi mỗi mắt xích đều phát huy tối đa thế mạnh:
Giải trí đại chúng đóng vai trò "Chiếc phễu thu hút": Những sản phẩm Pop Culture có sức lan tỏa toàn cầu như MV triệu view làm rất tốt nhiệm vụ của tấm poster rực rỡ. Chúng gieo hạt giống tò mò vào tâm trí giới trẻ. Khi hàng triệu người xem bắt đầu tìm kiếm về một biểu tượng di sản, đó là lúc một tệp "khách hàng tiềm năng" khổng lồ được mở ra cho ngành văn hóa.
Nghiên cứu truyền thống tạo ra "Hệ giá trị phái sinh": Thay vì đứng ngoài vòng xoáy, những người làm văn hóa chuyên sâu cần tận dụng ngay luồng chú ý này để tung ra các "chương trình chiều sâu". Hệ sinh thái cần sẵn sàng đón được sự tò mò của công chúng bằng những trải nghiệm chiều sâu hơn, ví dụ như tiếp sau MV của Sơn Tùng sẽ có thêm phim tài liệu, phim điện ảnh lịch sử được đầu tư bài bản, những gameshow giáo dục di sản đưa học sinh trực tiếp cọ xát với hào khí dân tộc, cho đến các dự án du lịch lịch sử mang tính ứng dụng cao…vv
Nếu giới nghệ sĩ trẻ có thế mạnh về công nghệ thị giác và kỹ năng tạo xu hướng (trend), thì giới nghiên cứu nắm giữ tri thức và tính chuẩn mực. Việc "người đi trước" cập nhật tư duy để đồng hành cùng "người trẻ" sẽ chuyển hóa một MV ca nhạc thành một chuỗi giá trị kinh tế - giáo dục bền vững.
Đây chính là góc nhìn mang tính kiến tạo thiết thực nhất lúc này. Để biến những tranh cãi trên mạng xã hội thành động lực phát triển chung, chúng ta không cần thêm những lời chê bai, mà cần những cái bắt tay chặt chẽ giữa tính xu hướng đại chúng và chiều sâu di sản.
Nguyễn Minh
1. Đa chiều góc nhìn
Để có một đánh giá công tâm về một sản phẩm giải trí đại chúng, chúng ta cần bóc tách tác phẩm qua nhiều hệ quy chiếu khác nhau:
Góc nhìn văn hóa và biểu tượng: Chim Lạc từ lâu đã vươn tầm trở thành một biểu tượng thiêng liêng, đại diện cho cội nguồn và bản sắc Việt. Việc đặt con người lên trên hình ảnh này, đối với một bộ phận khán giả đề cao sự nghiêm cẩn của di sản, có thể mang lại cảm giác chưa phù hợp hoặc thiếu đi sự tôn kính cần thiết. Góc nhìn về giới hạn bản địa và tiền lệ thực tiễn: Sự cởi mở trong hội nhập không đồng nghĩa với việc chúng ta rập khuôn phương Tây. Nếu ở Mỹ, quốc kỳ có thể được biến tấu thành trang phục đời thường (như quần đùi, áo tắm), thì tại Việt Nam, đó là lằn ranh đỏ không thể xâm phạm. Tuy nhiên, hành động đứng trên mô hình Chim Lạc thực chất lại hoàn toàn phù hợp với lăng kính văn hóa bản địa. Xuyên suốt lịch sử, biểu tượng Rồng thiêng (đứng đầu Tứ linh) vẫn được tiền nhân chế tác thành "thuyền rồng" - nơi con người thoải mái ngồi, đứng phía trên.Ngay trong văn hóa đại chúng, từ năm 2004, ca sĩ Đan Trường cũng từng sử dụng mô hình Chim Lạc làm bệ đứng trình diễn và được công chúng đón nhận nhiệt liệt. Điều này chứng minh: việc biến biểu tượng thành bệ đỡ tôn vinh con người là một tiền lệ văn hóa vốn đã tồn tại và được chấp nhận ở Việt Nam, chứ không phải một sự báng bổ.
Góc nhìn nghệ thuật thị giác: Tuy nhiên, trong ngôn ngữ của MV đương đại, các nghệ sĩ hiếm khi mô phỏng hiện thực. Họ thường vận dụng các hình ảnh ẩn dụ, hư cấu thông qua kỹ xảo (CGI) để tạo hiệu ứng thị giác. Dưới lăng kính của chủ nghĩa siêu thực (surrealism), cảnh quay này nghiêng về một sự sắp đặt nghệ thuật nhằm tôn vinh nội lực vươn tầm, hơn là một ý định bôi bẩn hay xúc phạm thực tế. Góc nhìn về ý đồ sáng tạo và khát vọng cất cánh: Toàn bộ nội dung MV thể hiện hình ảnh một chàng trai thành đạt mong muốn mang đến cho cô gái mình yêu những điều tốt nhất, "ngầu" nhất và đẳng cấp nhất. Đáng chú ý, trong thế giới siêu thực của MV, Sơn Tùng đã định hình Chim Lạc giống như một chiếc "phi cơ riêng" độc bản và sang trọng bậc nhất chuyên chở tình yêu, đặt nó ở vị trí độc tôn và giá trị nhất để dành tặng cho người mình trân quý, chính là một cách thể hiện sự tôn trọng tuyệt đối của người nghệ sĩ. Đặt trong bối cảnh này, sự xuất hiện của Chim Lạc rõ ràng xuất phát từ thiện ý và lòng tự hào dân tộc của ê-kíp. Chúng ta hoàn toàn có thể liên hệ ý tưởng này với một minh chứng thực tiễn: hình ảnh Chim Lạc sải cánh trên chiếc Boeing 787-9 Dreamliner của Vietnam Airlines. Giống như cách hãng hàng không quốc gia đưa biểu tượng khởi nguyên thời Đông Sơn lên dòng máy bay hiện đại bậc nhất để làm "sứ giả văn hóa" chinh phục bầu trời thế giới, việc nghệ sĩ mang di sản vào không gian âm nhạc cũng mang một khát vọng tương tự. Đó là mong ước dùng bản sắc cội nguồn làm bệ đỡ vững chắc, đưa những giá trị "Made in Vietnam" đầy tự hào vươn ra toàn cầu. Ở đó, quá khứ đang đồng hành và nâng bước tương lai. Góc nhìn hội nhập âm nhạc: Xét về chuyên môn, sản phẩm cho thấy sự tính toán kỹ lưỡng để vươn ra biển lớn. Âm nhạc đạt đủ "độ sang" để đứng chung trong các playlist quốc tế. Đặc biệt, việc sử dụng kỹ thuật phát âm tiếng Anh mang âm hưởng châu Phi (Afrobeats) ăn khớp hoàn hảo với chất liệu nhạc Mỹ Latinh là minh chứng cho một tư duy làm nghề chuyên nghiệp, tiệm cận tiêu chuẩn toàn cầu.2. Sự dịch chuyển ngôn ngữ: Từ “kể chuyện tuyến tính” đến "triển lãm thị giác"
Giới chuyên môn nhận định, MV này không đi theo lối mòn của cấu trúc tuyến tính (có mở đầu, diễn biến, cao trào và kết thúc), mà đóng vai trò như một "triển lãm thị giác”. Việc đặt hai hình thức kể chuyện này lên bàn cân đòi hỏi một cách tiếp cận biện chứng, bởi mỗi định dạng phục vụ một mục đích khác nhau trong nền công nghiệp văn hóa:
Giá trị cốt lõi của kể chuyện tuyến tính:Cấu trúc tuyến tính là "ngữ pháp" kinh điển không thể thay thế. Nó xây dựng sự thấu cảm bền vững khi khán giả được đồng hành cùng nhân vật qua từng thăng trầm. Đặc biệt, trong việc truyền tải thông điệp lịch sử và giáo dục, lớp lang tuyến tính giúp tái hiện sự kiện mạch lạc, chân thực. Một kịch bản gốc xuất sắc chính là "trục xương sống" vững chãi nhất để khai thác vô số các sản phẩm phái sinh (game, tiểu thuyết, du lịch di sản) mà không bị hời hợt.
"Triển lãm thị giác" - Tái định nghĩa chiều sâu trong kỷ nguyên số:Hiện nay, sự lên ngôi của "triển lãm thị giác" không hề làm mất đi chiều sâu tuyến tính, mà chỉ chuyển hóa hình thức của nó, tái định nghĩa cách chúng ta tiếp nhận thông tin trong kỷ nguyên số:
Chiều sâu dịch chuyển từ "Thời gian" sang "Không gian": Trong kể chuyện tuyến tính, khán giả đi theo trục thời gian (trước - sau) để tìm ý nghĩa. Trong triển lãm thị giác, chiều sâu nằm ở trục không gian (sự nén chặt). Một khung hình duy nhất có thể chứa đựng trang phục mang bản sắc dân tộc, một biểu tượng cổ xưa, và một kỹ xảo tương lai. Câu chuyện không được bày sẵn ra, mà đòi hỏi khán giả phải tự "giải mã" các ẩn dụ thị giác đó.
Trong một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa hiện đại, hai định dạng này không triệt tiêu mà bổ trợ cho nhau. Các sản phẩm thị giác chuyển động nhanh, đầy tính biểu tượng có sức mạnh viral cực lớn, đóng vai trò như một lời mời gọi đầy kích thích. Khi khán giả (đặc biệt là giới trẻ) bị thu hút bởi sự "ngầu" và mãn nhãn ban đầu, họ sẽ nảy sinh trí tò mò để tự chủ động tìm về những tác phẩm cốt lõi mang tính tuyến tính (phim ảnh dài tập, sách lịch sử, tài liệu gốc) để khám phá chiều sâu thực sự.Nói một cách hình tượng: "Triển lãm thị giác" chính là một tấm poster rực rỡ treo ngoài cửa, còn "câu chuyện tuyến tính" là toàn bộ hệ thống trưng bày quy mô, sâu sắc bên trong bảo tàng.
3. Kiến tạo Hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đa giá trị
Khi hiểu rõ bản chất của từng định dạng, tư duy của chúng ta cần dịch chuyển từ "đối đầu, triệt tiêu" sang "cộng sinh, tương trợ". Thay vì để những người theo trường phái truyền thống phê phán các nghệ sĩ trẻ, chúng ta cần một mô hình Hệ sinh thái công nghiệp đa giá trị, nơi mỗi mắt xích đều phát huy tối đa thế mạnh:
Giải trí đại chúng đóng vai trò "Chiếc phễu thu hút": Những sản phẩm Pop Culture có sức lan tỏa toàn cầu như MV triệu view làm rất tốt nhiệm vụ của tấm poster rực rỡ. Chúng gieo hạt giống tò mò vào tâm trí giới trẻ. Khi hàng triệu người xem bắt đầu tìm kiếm về một biểu tượng di sản, đó là lúc một tệp "khách hàng tiềm năng" khổng lồ được mở ra cho ngành văn hóa. Nghiên cứu truyền thống tạo ra "Hệ giá trị phái sinh": Thay vì đứng ngoài vòng xoáy, những người làm văn hóa chuyên sâu cần tận dụng ngay luồng chú ý này để tung ra các "chương trình chiều sâu". Hệ sinh thái cần sẵn sàng đón được sự tò mò của công chúng bằng những trải nghiệm chiều sâu hơn, ví dụ như tiếp sau MV của Sơn Tùng sẽ có thêm phim tài liệu, phim điện ảnh lịch sử được đầu tư bài bản, những gameshow giáo dục di sản đưa học sinh trực tiếp cọ xát với hào khí dân tộc, cho đến các dự án du lịch lịch sử mang tính ứng dụng cao…vv Nếu giới nghệ sĩ trẻ có thế mạnh về công nghệ thị giác và kỹ năng tạo xu hướng (trend), thì giới nghiên cứu nắm giữ tri thức và tính chuẩn mực. Việc "người đi trước" cập nhật tư duy để đồng hành cùng "người trẻ" sẽ chuyển hóa một MV ca nhạc thành một chuỗi giá trị kinh tế - giáo dục bền vững.Đây chính là góc nhìn mang tính kiến tạo thiết thực nhất lúc này. Để biến những tranh cãi trên mạng xã hội thành động lực phát triển chung, chúng ta không cần thêm những lời chê bai, mà cần những cái bắt tay chặt chẽ giữa tính xu hướng đại chúng và chiều sâu di sản.
Nguyễn Minh
