Đoạn Video
Ảnh
david.tuongpham
Thành viên nổi tiếng
Trung Quốc đang đứng trước một nghịch lý về tài nguyên nước. Những vùng núi cao phía Tây Nam là nơi bắt nguồn của nhiều con sông lớn, trong khi các tỉnh phía Bắc và Tây Bắc lại thường xuyên đối mặt với khô hạn, thiếu nước và áp lực ngày càng lớn đối với nông nghiệp, công nghiệp và đô thị.
Theo các ước tính được đưa ra trong những nghiên cứu về tài nguyên nước của Trung Quốc, lượng nước hình thành trên cao nguyên Thanh Hải Tây Tạng lên tới hàng trăm tỷ mét khối mỗi năm. Tuy nhiên, phần lớn dòng chảy tự nhiên theo các hệ thống sông về phía Nam Á, trong khi Hoàng Hà và nhiều khu vực phía Bắc Trung Quốc lại thiếu nước.
Lưu vực Hoàng Hà chỉ có dòng chảy tự nhiên khoảng 58 tỷ mét khối mỗi năm. Trong bối cảnh nhu cầu sử dụng nước tiếp tục tăng, Trung Quốc dự báo áp lực thiếu nước sẽ còn lớn hơn trong những năm tới.
Đây là lý do Bắc Kinh đã theo đuổi Dự án Chuyển nước Nam lên Bắc trong nhiều thập niên.
Trong thời kỳ Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, hệ thống này đã chuyển hơn 45 tỷ mét khối nước về phía Bắc, tương đương khoảng 174,6 nghìn tỷ đồng theo tỷ giá tham chiếu hiện nay. Tính từ khi các tuyến Đông và Trung vận hành, tổng lượng nước được chuyển đã vượt 85 tỷ mét khối, tương đương khoảng 329,8 nghìn tỷ đồng nếu quy đổi giá trị theo cùng tỷ giá, dù đây không phải giá trị thương mại của lượng nước.
Hệ thống đã cung cấp nước cho hàng trăm triệu người tại nhiều tỉnh, thành phố phía Bắc và trở thành một trong những dự án hạ tầng nước lớn nhất thế giới.
Nhưng với Trung Quốc, hai tuyến này vẫn chưa phải điểm cuối.
Tuyến phía Tây mới là bài toán khó nhất
Trong quy hoạch dài hạn, tuyến phía Tây được kỳ vọng đưa nước từ các hệ thống sông ở Tây Nam về thượng nguồn Hoàng Hà, từ đó bổ sung nguồn nước cho khu vực Bắc và Tây Bắc.
Đây là phần khó nhất của toàn bộ Dự án Chuyển nước Nam lên Bắc bởi địa hình nằm ở độ cao lớn, địa chất phức tạp và có hoạt động địa chấn mạnh.
Một trong những công trình thường được nhắc tới khi nói về năng lực kỹ thuật cần thiết cho tham vọng này là dự án thủy điện trên sông Yarlung Tsangpo ở Tây Tạng.
Ngày 19/07/2025, Trung Quốc tổ chức lễ khởi công dự án tại Nyingchi. Công trình được công bố có công suất lắp đặt khoảng 60 triệu kW, tương đương 60 GW, với tổng vốn đầu tư khoảng 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 4,66 triệu tỷ đồng.
Quy mô vốn này lớn hơn rất nhiều so với hầu hết các dự án hạ tầng thông thường. Tuy nhiên, đây trước hết vẫn là một dự án thủy điện khổng lồ, không nên đồng nhất nó với một dự án chuyển nước.
Điểm đặc biệt nằm ở địa hình của Yarlung Tsangpo.
Con sông tạo thành một đoạn uốn lớn tại khu vực hẻm núi ở huyện Medog, Nyingchi. Địa hình tại đây có độ chênh cao rất lớn trên một khoảng cách tương đối ngắn, tạo ra tiềm năng thủy điện đặc biệt.
Ý tưởng kỹ thuật là tận dụng chính độ dốc tự nhiên này để đưa nước qua một chuỗi công trình và đường hầm, tạo ra lượng điện rất lớn.
Nhưng để xây dựng ở khu vực này không hề đơn giản. Các kỹ sư phải đối mặt với địa hình núi cao, địa chất phức tạp, động đất, băng tuyết và điều kiện thi công khắc nghiệt.
Nếu dự án được triển khai đúng kế hoạch trong khoảng một thập niên, nó sẽ đồng thời trở thành một phép thử lớn đối với năng lực đào hầm, xây dựng thủy điện và phát triển hạ tầng ở vùng núi cao của Trung Quốc.
Sau khi rời Tây Tạng, dòng sông chảy vào Ấn Độ, nơi nó được gọi là Brahmaputra, trước khi tiếp tục chảy qua Bangladesh.
Vì vậy, mọi công trình lớn trên thượng nguồn đều có ý nghĩa đối với các quốc gia hạ lưu. Ấn Độ đã nhiều lần bày tỏ quan ngại về những dự án của Trung Quốc trên Yarlung Tsangpo, lo ngại chúng có thể ảnh hưởng đến dòng chảy và an ninh nguồn nước.
Phía Trung Quốc khẳng định các dự án đã được nghiên cứu trong nhiều năm và phải đáp ứng các yêu cầu về an toàn cũng như bảo vệ môi trường.
Tranh luận vì thế không chỉ nằm ở chuyện Trung Quốc có đủ năng lực kỹ thuật hay không, mà còn liên quan đến việc một quốc gia có thể tác động tới nguồn nước xuyên biên giới đến mức nào.
Theo quy hoạch dài hạn được đề cập, ba tuyến Đông, Trung và Tây có thể đạt tổng công suất chuyển nước khoảng 44,8 tỷ mét khối mỗi năm vào năm 2050, trong đó tuyến phía Tây chiếm khoảng 17 tỷ mét khối.
Để so sánh, 17 tỷ mét khối tương đương gần 30% dòng chảy tự nhiên hằng năm của Hoàng Hà theo con số 58 tỷ mét khối nói trên.
Nhưng để đưa lượng nước đó về phía Bắc không chỉ cần một đường ống khổng lồ.
Trung Quốc phải đồng thời xây dựng các hồ chứa, công trình điều tiết, đường hầm và hệ thống thủy lợi, đồng thời tăng khả năng kiểm soát dòng chảy của Hoàng Hà.
Một trong những công trình đang được triển khai là dự án thủy lợi Guxian trên Hoàng Hà, khởi công ngày 15/11/2024. Công trình được kỳ vọng tăng khả năng điều tiết dòng chảy và kiểm soát phù sa, qua đó hỗ trợ vận hành lâu dài của hệ thống Hoàng Hà.
Đây chính là cách tiếp cận của Trung Quốc: không trông chờ vào một công trình duy nhất mà xây dựng từng mắt xích trong một hệ thống lớn.
Nguồn nước ổn định hơn có thể giúp mở rộng tưới tiêu, giảm áp lực đối với các đô thị và ngành công nghiệp, đồng thời tạo điều kiện phát triển nông nghiệp ở những khu vực hiện bị hạn chế bởi khô hạn.
Với một quốc gia hơn 1,4 tỷ dân, đây còn là câu chuyện về an ninh lương thực.
Nếu nguồn nước được bổ sung cho các khu vực phù hợp, diện tích đất có khả năng canh tác có thể tăng, trong khi những vùng đang chịu áp lực thiếu nước có thêm dư địa phát triển.
Xa hơn nữa là bài toán phân bố kinh tế.
Miền Đông Trung Quốc tập trung dân cư, công nghiệp và các đô thị lớn, trong khi nhiều khu vực phía Tây và Tây Bắc có diện tích rộng nhưng điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Nếu hạn chế về nước được giảm bớt, một phần hoạt động nông nghiệp, công nghiệp và dân cư có thể tiếp tục dịch chuyển về phía Tây.
Tất nhiên, không có gì đảm bảo rằng chỉ cần thêm nước là những vùng này sẽ lập tức biến thành các trung tâm kinh tế mới. Chi phí xây dựng, năng lượng, môi trường và hiệu quả kinh tế vẫn là những câu hỏi lớn.
Riêng dự án thủy điện Yarlung Tsangpo được công bố với vốn đầu tư khoảng 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương 4,66 triệu tỷ đồng. Theo một số đánh giá được dẫn lại trong nguồn gốc của bài viết, dự án có thể tạo thêm hàng trăm nghìn việc làm trong quá trình xây dựng và đóng góp đáng kể cho kinh tế Tây Tạng.
Nhưng những con số tài chính chỉ phản ánh một phần câu chuyện.
Với Trung Quốc, nước không đơn thuần là một loại tài nguyên. Nó liên quan trực tiếp đến lương thực, công nghiệp, đô thị, năng lượng và sự phân bố dân cư.
Bởi vậy, tham vọng đưa thêm nước về phía Bắc và Tây Bắc có thể được nhìn như một chiến lược hạ tầng kéo dài nhiều thập niên.
Từ các tuyến Chuyển nước Nam lên Bắc đã vận hành, đến các hồ chứa trên Hoàng Hà, những đường hầm xuyên núi và dự án thủy điện khổng lồ trên Yarlung Tsangpo, Trung Quốc đang từng bước xây dựng một mạng lưới có khả năng can thiệp sâu hơn vào cách nước được phân bổ giữa các vùng.
Nếu các dự án tương lai được hoàn thành như kế hoạch, câu hỏi lớn sẽ không còn là Trung Quốc có thể xây được những công trình khổng lồ hay không.
Mà là: liệu hàng nghìn tỷ nhân dân tệ đầu tư có đủ để thay đổi cán cân nước giữa miền Nam ẩm ướt và miền Bắc khô hạn của Trung Quốc hay không?
Và đó có thể là một trong những dự án hạ tầng có ảnh hưởng lớn nhất đến địa lý kinh tế Trung Quốc trong nhiều thập niên tới.
Theo các ước tính được đưa ra trong những nghiên cứu về tài nguyên nước của Trung Quốc, lượng nước hình thành trên cao nguyên Thanh Hải Tây Tạng lên tới hàng trăm tỷ mét khối mỗi năm. Tuy nhiên, phần lớn dòng chảy tự nhiên theo các hệ thống sông về phía Nam Á, trong khi Hoàng Hà và nhiều khu vực phía Bắc Trung Quốc lại thiếu nước.
Lưu vực Hoàng Hà chỉ có dòng chảy tự nhiên khoảng 58 tỷ mét khối mỗi năm. Trong bối cảnh nhu cầu sử dụng nước tiếp tục tăng, Trung Quốc dự báo áp lực thiếu nước sẽ còn lớn hơn trong những năm tới.
Đây là lý do Bắc Kinh đã theo đuổi Dự án Chuyển nước Nam lên Bắc trong nhiều thập niên.
Trong thời kỳ Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, hệ thống này đã chuyển hơn 45 tỷ mét khối nước về phía Bắc, tương đương khoảng 174,6 nghìn tỷ đồng theo tỷ giá tham chiếu hiện nay. Tính từ khi các tuyến Đông và Trung vận hành, tổng lượng nước được chuyển đã vượt 85 tỷ mét khối, tương đương khoảng 329,8 nghìn tỷ đồng nếu quy đổi giá trị theo cùng tỷ giá, dù đây không phải giá trị thương mại của lượng nước.
Hệ thống đã cung cấp nước cho hàng trăm triệu người tại nhiều tỉnh, thành phố phía Bắc và trở thành một trong những dự án hạ tầng nước lớn nhất thế giới.
Nhưng với Trung Quốc, hai tuyến này vẫn chưa phải điểm cuối.
Tuyến phía Tây mới là bài toán khó nhất
Trong quy hoạch dài hạn, tuyến phía Tây được kỳ vọng đưa nước từ các hệ thống sông ở Tây Nam về thượng nguồn Hoàng Hà, từ đó bổ sung nguồn nước cho khu vực Bắc và Tây Bắc.
Đây là phần khó nhất của toàn bộ Dự án Chuyển nước Nam lên Bắc bởi địa hình nằm ở độ cao lớn, địa chất phức tạp và có hoạt động địa chấn mạnh.
Một trong những công trình thường được nhắc tới khi nói về năng lực kỹ thuật cần thiết cho tham vọng này là dự án thủy điện trên sông Yarlung Tsangpo ở Tây Tạng.
Ngày 19/07/2025, Trung Quốc tổ chức lễ khởi công dự án tại Nyingchi. Công trình được công bố có công suất lắp đặt khoảng 60 triệu kW, tương đương 60 GW, với tổng vốn đầu tư khoảng 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương khoảng 4,66 triệu tỷ đồng.
Quy mô vốn này lớn hơn rất nhiều so với hầu hết các dự án hạ tầng thông thường. Tuy nhiên, đây trước hết vẫn là một dự án thủy điện khổng lồ, không nên đồng nhất nó với một dự án chuyển nước.
Điểm đặc biệt nằm ở địa hình của Yarlung Tsangpo.
Con sông tạo thành một đoạn uốn lớn tại khu vực hẻm núi ở huyện Medog, Nyingchi. Địa hình tại đây có độ chênh cao rất lớn trên một khoảng cách tương đối ngắn, tạo ra tiềm năng thủy điện đặc biệt.
Ý tưởng kỹ thuật là tận dụng chính độ dốc tự nhiên này để đưa nước qua một chuỗi công trình và đường hầm, tạo ra lượng điện rất lớn.
Nhưng để xây dựng ở khu vực này không hề đơn giản. Các kỹ sư phải đối mặt với địa hình núi cao, địa chất phức tạp, động đất, băng tuyết và điều kiện thi công khắc nghiệt.
Nếu dự án được triển khai đúng kế hoạch trong khoảng một thập niên, nó sẽ đồng thời trở thành một phép thử lớn đối với năng lực đào hầm, xây dựng thủy điện và phát triển hạ tầng ở vùng núi cao của Trung Quốc.
Vì sao Ấn Độ đặc biệt quan tâm?
Yarlung Tsangpo không chỉ là một con sông của Trung Quốc.Sau khi rời Tây Tạng, dòng sông chảy vào Ấn Độ, nơi nó được gọi là Brahmaputra, trước khi tiếp tục chảy qua Bangladesh.
Vì vậy, mọi công trình lớn trên thượng nguồn đều có ý nghĩa đối với các quốc gia hạ lưu. Ấn Độ đã nhiều lần bày tỏ quan ngại về những dự án của Trung Quốc trên Yarlung Tsangpo, lo ngại chúng có thể ảnh hưởng đến dòng chảy và an ninh nguồn nước.
Phía Trung Quốc khẳng định các dự án đã được nghiên cứu trong nhiều năm và phải đáp ứng các yêu cầu về an toàn cũng như bảo vệ môi trường.
Tranh luận vì thế không chỉ nằm ở chuyện Trung Quốc có đủ năng lực kỹ thuật hay không, mà còn liên quan đến việc một quốc gia có thể tác động tới nguồn nước xuyên biên giới đến mức nào.
Tuyến phía Tây đang tiến đến đâu?
Đến năm 2026, tuyến phía Tây tiếp tục được nhắc đến trong các đề xuất và công tác chuẩn bị của Trung Quốc.Theo quy hoạch dài hạn được đề cập, ba tuyến Đông, Trung và Tây có thể đạt tổng công suất chuyển nước khoảng 44,8 tỷ mét khối mỗi năm vào năm 2050, trong đó tuyến phía Tây chiếm khoảng 17 tỷ mét khối.
Để so sánh, 17 tỷ mét khối tương đương gần 30% dòng chảy tự nhiên hằng năm của Hoàng Hà theo con số 58 tỷ mét khối nói trên.
Nhưng để đưa lượng nước đó về phía Bắc không chỉ cần một đường ống khổng lồ.
Trung Quốc phải đồng thời xây dựng các hồ chứa, công trình điều tiết, đường hầm và hệ thống thủy lợi, đồng thời tăng khả năng kiểm soát dòng chảy của Hoàng Hà.
Một trong những công trình đang được triển khai là dự án thủy lợi Guxian trên Hoàng Hà, khởi công ngày 15/11/2024. Công trình được kỳ vọng tăng khả năng điều tiết dòng chảy và kiểm soát phù sa, qua đó hỗ trợ vận hành lâu dài của hệ thống Hoàng Hà.
Đây chính là cách tiếp cận của Trung Quốc: không trông chờ vào một công trình duy nhất mà xây dựng từng mắt xích trong một hệ thống lớn.
Nếu thành công, Tây Bắc Trung Quốc sẽ thay đổi thế nào?
Mục tiêu cuối cùng không đơn giản là có thêm nước.Nguồn nước ổn định hơn có thể giúp mở rộng tưới tiêu, giảm áp lực đối với các đô thị và ngành công nghiệp, đồng thời tạo điều kiện phát triển nông nghiệp ở những khu vực hiện bị hạn chế bởi khô hạn.
Với một quốc gia hơn 1,4 tỷ dân, đây còn là câu chuyện về an ninh lương thực.
Nếu nguồn nước được bổ sung cho các khu vực phù hợp, diện tích đất có khả năng canh tác có thể tăng, trong khi những vùng đang chịu áp lực thiếu nước có thêm dư địa phát triển.
Xa hơn nữa là bài toán phân bố kinh tế.
Miền Đông Trung Quốc tập trung dân cư, công nghiệp và các đô thị lớn, trong khi nhiều khu vực phía Tây và Tây Bắc có diện tích rộng nhưng điều kiện tự nhiên khắc nghiệt. Nếu hạn chế về nước được giảm bớt, một phần hoạt động nông nghiệp, công nghiệp và dân cư có thể tiếp tục dịch chuyển về phía Tây.
Tất nhiên, không có gì đảm bảo rằng chỉ cần thêm nước là những vùng này sẽ lập tức biến thành các trung tâm kinh tế mới. Chi phí xây dựng, năng lượng, môi trường và hiệu quả kinh tế vẫn là những câu hỏi lớn.
Một canh bạc kéo dài nhiều thập niên
Quy mô tài chính cho thấy tham vọng của Trung Quốc.Riêng dự án thủy điện Yarlung Tsangpo được công bố với vốn đầu tư khoảng 1,2 nghìn tỷ nhân dân tệ, tương đương 4,66 triệu tỷ đồng. Theo một số đánh giá được dẫn lại trong nguồn gốc của bài viết, dự án có thể tạo thêm hàng trăm nghìn việc làm trong quá trình xây dựng và đóng góp đáng kể cho kinh tế Tây Tạng.
Nhưng những con số tài chính chỉ phản ánh một phần câu chuyện.
Với Trung Quốc, nước không đơn thuần là một loại tài nguyên. Nó liên quan trực tiếp đến lương thực, công nghiệp, đô thị, năng lượng và sự phân bố dân cư.
Bởi vậy, tham vọng đưa thêm nước về phía Bắc và Tây Bắc có thể được nhìn như một chiến lược hạ tầng kéo dài nhiều thập niên.
Từ các tuyến Chuyển nước Nam lên Bắc đã vận hành, đến các hồ chứa trên Hoàng Hà, những đường hầm xuyên núi và dự án thủy điện khổng lồ trên Yarlung Tsangpo, Trung Quốc đang từng bước xây dựng một mạng lưới có khả năng can thiệp sâu hơn vào cách nước được phân bổ giữa các vùng.
Nếu các dự án tương lai được hoàn thành như kế hoạch, câu hỏi lớn sẽ không còn là Trung Quốc có thể xây được những công trình khổng lồ hay không.
Mà là: liệu hàng nghìn tỷ nhân dân tệ đầu tư có đủ để thay đổi cán cân nước giữa miền Nam ẩm ướt và miền Bắc khô hạn của Trung Quốc hay không?
Và đó có thể là một trong những dự án hạ tầng có ảnh hưởng lớn nhất đến địa lý kinh tế Trung Quốc trong nhiều thập niên tới.
