Đoạn Video
Ảnh
David Dũng✔
Thành viên nổi tiếng
Một phiên tòa đang diễn ra tại Hà Nội với 65 bị cáo, trong đó có hai cựu Viện trưởng Viện Pháp y tâm thần Trung ương cùng nhiều cán bộ, bác sĩ, điều dưỡng, bảo vệ… khiến mình đặc biệt chú ý.
Không chỉ vì số lượng bị cáo rất lớn, mà vì những hành vi bị cáo buộc trong vụ án chạm vào một vấn đề rất nhạy cảm:
Nếu kết luận giám định tâm thần bị làm sai lệch vì tiền hoặc lợi ích cá nhân, thì hậu quả không chỉ dừng lại ở một vụ nhận hối lộ. Nó có thể tác động trực tiếp đến việc xác định trách nhiệm hình sự của một con người.
Theo cáo trạng được báo chí dẫn lại, 65 bị cáo bị truy tố về 9 tội danh, trong đó có nhận hối lộ, đưa hối lộ, môi giới hối lộ, làm sai lệch hồ sơ vụ án, lợi dụng chức vụ quyền hạn, tàng trữ và tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, đánh bạc và lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Phiên tòa dự kiến kéo dài 10 ngày.
Đáng chú ý, trong vụ án có Nguyễn Thị Mai Anh và chồng là Lê Văn Đông. Cơ quan công tố cáo buộc Mai Anh đã hối lộ cán bộ, nhân viên để được bỏ qua sai phạm trong quá trình điều trị, đồng thời tác động đến việc ra kết luận giám định không đúng tình trạng tâm thần của Đông và môi giới hối lộ cho một số trường hợp khác.
Điều khiến mình thấy đáng lo nhất chính là ở đây.
Pháp y tâm thần không phải là “tấm vé” để thoát tội
Giám định pháp y tâm thần là hoạt động chuyên môn có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình tố tụng.
Việc một người có mắc bệnh tâm thần hay không, mức độ như thế nào, khả năng nhận thức và điều khiển hành vi ra sao tại thời điểm thực hiện hành vi... có thể liên quan trực tiếp đến việc cơ quan tố tụng đánh giá trách nhiệm hình sự của họ.
Vì thế, một kết luận giám định sai không chỉ là một sai sót chuyên môn thông thường.
Nếu sự sai lệch đó xuất phát từ việc mua bán, chạy chọt hoặc tác động bất hợp pháp, nó có thể làm méo mó cả quá trình tố tụng.
Người đáng lẽ phải chịu trách nhiệm có thể tìm cách né tránh trách nhiệm.
Người thực sự mắc bệnh lại có thể không được đánh giá đúng tình trạng.
Và quan trọng hơn, niềm tin của xã hội vào hoạt động giám định tư pháp cũng bị ảnh hưởng.
Đáng sợ hơn nữa là sự tha hóa không chỉ đến từ một cá nhân
Đây cũng là điểm mình nghĩ cần nhìn kỹ.
Một hành vi sai trái của một cá nhân đã đáng lo.
Nhưng khi vụ án có hàng chục cán bộ, bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên của một cơ sở chuyên môn bị đưa ra xét xử với nhiều cáo buộc khác nhau, câu chuyện đặt ra vấn đề lớn hơn về cơ chế kiểm soát quyền lực và giám sát nội bộ.
Một hệ thống chuyên môn càng đặc thù, càng có nhiều quyền quyết định liên quan đến con người thì càng cần những lớp kiểm soát chặt chẽ.
Không thể chỉ trông chờ vào đạo đức cá nhân.
Phải có quy trình.
Có giám sát độc lập.
Có cơ chế kiểm tra chéo.
Có truy xuất hồ sơ.
Có trách nhiệm giải trình.
Và khi phát hiện bất thường, phải có khả năng phát hiện đủ sớm trước khi sai phạm biến thành một đường dây.
Một cảnh báo rất đáng suy nghĩ
Điều đáng sợ trong những vụ án kiểu này là người dân bình thường rất khó nhận biết đâu là một kết luận chuyên môn đúng, đâu là kết luận bị tác động.
Bởi vậy, niềm tin vào bệnh viện, bác sĩ hay cơ quan giám định không thể chỉ được xây dựng bằng lời cam kết.
Niềm tin phải được bảo vệ bằng một hệ thống minh bạch và có khả năng kiểm soát quyền lực.
Đặc biệt với pháp y tâm thần, kết luận chuyên môn có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của bị can, bị cáo, người bị hại và cả quá trình xét xử.
Nếu có người lợi dụng vị trí chuyên môn để nhận tiền, làm sai hồ sơ hoặc tác động vào kết quả giám định thì đó không chỉ là vấn đề đạo đức nghề nghiệp.
Đó là vấn đề của công lý.
Và vụ án này cũng cho thấy một bài học rất rõ:
Không có vị trí nào được phép đứng ngoài sự giám sát. Không có hồ sơ nào được phép trở thành “hàng hóa”. Và không có kết luận chuyên môn nào được phép bị biến thành công cụ để mua bán công lý.
Tuy nhiên, cũng cần hết sức thận trọng: đây mới là phiên tòa sơ thẩm, các bị cáo được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Những cáo buộc trong vụ án cần được đánh giá trên cơ sở chứng cứ và tranh tụng tại tòa.
Điều xã hội cần chờ đợi không chỉ là những mức án.
Mà còn là câu trả lời:
Sai phạm đã xảy ra như thế nào? Vì sao có thể kéo dài? Những “lỗ hổng” nào đã bị lợi dụng? Và sau vụ án này, cơ chế nào sẽ được thay đổi để một kết luận pháp y tâm thần không bao giờ trở thành thứ có thể đem ra mặc cả?
Bởi xét cho cùng, công lý chỉ có ý nghĩa khi sự thật không thể bị mua bằng tiền.
Không chỉ vì số lượng bị cáo rất lớn, mà vì những hành vi bị cáo buộc trong vụ án chạm vào một vấn đề rất nhạy cảm:
Nếu kết luận giám định tâm thần bị làm sai lệch vì tiền hoặc lợi ích cá nhân, thì hậu quả không chỉ dừng lại ở một vụ nhận hối lộ. Nó có thể tác động trực tiếp đến việc xác định trách nhiệm hình sự của một con người.
Theo cáo trạng được báo chí dẫn lại, 65 bị cáo bị truy tố về 9 tội danh, trong đó có nhận hối lộ, đưa hối lộ, môi giới hối lộ, làm sai lệch hồ sơ vụ án, lợi dụng chức vụ quyền hạn, tàng trữ và tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy, đánh bạc và lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Phiên tòa dự kiến kéo dài 10 ngày.
Đáng chú ý, trong vụ án có Nguyễn Thị Mai Anh và chồng là Lê Văn Đông. Cơ quan công tố cáo buộc Mai Anh đã hối lộ cán bộ, nhân viên để được bỏ qua sai phạm trong quá trình điều trị, đồng thời tác động đến việc ra kết luận giám định không đúng tình trạng tâm thần của Đông và môi giới hối lộ cho một số trường hợp khác.
Điều khiến mình thấy đáng lo nhất chính là ở đây.
Pháp y tâm thần không phải là “tấm vé” để thoát tội
Giám định pháp y tâm thần là hoạt động chuyên môn có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình tố tụng.
Việc một người có mắc bệnh tâm thần hay không, mức độ như thế nào, khả năng nhận thức và điều khiển hành vi ra sao tại thời điểm thực hiện hành vi... có thể liên quan trực tiếp đến việc cơ quan tố tụng đánh giá trách nhiệm hình sự của họ.
Vì thế, một kết luận giám định sai không chỉ là một sai sót chuyên môn thông thường.
Nếu sự sai lệch đó xuất phát từ việc mua bán, chạy chọt hoặc tác động bất hợp pháp, nó có thể làm méo mó cả quá trình tố tụng.
Người đáng lẽ phải chịu trách nhiệm có thể tìm cách né tránh trách nhiệm.
Người thực sự mắc bệnh lại có thể không được đánh giá đúng tình trạng.
Và quan trọng hơn, niềm tin của xã hội vào hoạt động giám định tư pháp cũng bị ảnh hưởng.
Đáng sợ hơn nữa là sự tha hóa không chỉ đến từ một cá nhân
Đây cũng là điểm mình nghĩ cần nhìn kỹ.
Một hành vi sai trái của một cá nhân đã đáng lo.
Nhưng khi vụ án có hàng chục cán bộ, bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên của một cơ sở chuyên môn bị đưa ra xét xử với nhiều cáo buộc khác nhau, câu chuyện đặt ra vấn đề lớn hơn về cơ chế kiểm soát quyền lực và giám sát nội bộ.
Một hệ thống chuyên môn càng đặc thù, càng có nhiều quyền quyết định liên quan đến con người thì càng cần những lớp kiểm soát chặt chẽ.
Không thể chỉ trông chờ vào đạo đức cá nhân.
Phải có quy trình.
Có giám sát độc lập.
Có cơ chế kiểm tra chéo.
Có truy xuất hồ sơ.
Có trách nhiệm giải trình.
Và khi phát hiện bất thường, phải có khả năng phát hiện đủ sớm trước khi sai phạm biến thành một đường dây.
Một cảnh báo rất đáng suy nghĩ
Điều đáng sợ trong những vụ án kiểu này là người dân bình thường rất khó nhận biết đâu là một kết luận chuyên môn đúng, đâu là kết luận bị tác động.
Bởi vậy, niềm tin vào bệnh viện, bác sĩ hay cơ quan giám định không thể chỉ được xây dựng bằng lời cam kết.
Niềm tin phải được bảo vệ bằng một hệ thống minh bạch và có khả năng kiểm soát quyền lực.
Đặc biệt với pháp y tâm thần, kết luận chuyên môn có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của bị can, bị cáo, người bị hại và cả quá trình xét xử.
Nếu có người lợi dụng vị trí chuyên môn để nhận tiền, làm sai hồ sơ hoặc tác động vào kết quả giám định thì đó không chỉ là vấn đề đạo đức nghề nghiệp.
Đó là vấn đề của công lý.
Và vụ án này cũng cho thấy một bài học rất rõ:
Không có vị trí nào được phép đứng ngoài sự giám sát. Không có hồ sơ nào được phép trở thành “hàng hóa”. Và không có kết luận chuyên môn nào được phép bị biến thành công cụ để mua bán công lý.
Tuy nhiên, cũng cần hết sức thận trọng: đây mới là phiên tòa sơ thẩm, các bị cáo được coi là không có tội cho đến khi có bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Những cáo buộc trong vụ án cần được đánh giá trên cơ sở chứng cứ và tranh tụng tại tòa.
Điều xã hội cần chờ đợi không chỉ là những mức án.
Mà còn là câu trả lời:
Sai phạm đã xảy ra như thế nào? Vì sao có thể kéo dài? Những “lỗ hổng” nào đã bị lợi dụng? Và sau vụ án này, cơ chế nào sẽ được thay đổi để một kết luận pháp y tâm thần không bao giờ trở thành thứ có thể đem ra mặc cả?
Bởi xét cho cùng, công lý chỉ có ý nghĩa khi sự thật không thể bị mua bằng tiền.
